Γράφει ὁ κ. Φώτιος Γανόπουλος, Ἀπόφοιτος
Ἰδιωτικῆς Σχολῆς Λογιστικῆς, Μαθητευόμενος Ἁγιογράφος
142 χρόνια συμπληρώθηκαν φέτος τὸν Ἰανουάριο ἀπὸ τὴν ἐκδημία τοῦ μεγάλου Ρώσου λογοτέχνη. Ὁ Ἅγιος Ἰουστῖνος Πόποβιτς στὸ βιβλίο του Dostojevski o Europi i Slovenstvu, γραμμένο τὸ 1940 στὸ κεφάλαιο: «ΤΟ ΜΥΣΤΗΡΙΟ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΙΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΟΡΘΟΔΟΞΟΥ ΠΑΝΑΝΘΡΩΠΟΥ» κάνει ἀναφορὰ τόσο μὲ δικές τους ἐμπειρίες καὶ γνώσεις ὅσο καὶ τοῦ Ντοστογιέφσκυ γιὰ τὸ θέμα αὐτό.
Ἄς τὸν ἀκούσουμε:
«Κάθε ἄνθρωπος κρύπτει καὶ φυλάει τὸ μυστήριο γιὰ τὸ κορυφαῖο ἰδεῶδες του. Γιὰ τὸν Εὐρωπαῖο ἄνθρωπο εἶναι ὁ αὐτοτελής καὶ ἀλάθητος ἄνθρωπος, δηλαδὴ ὁ ἀνθρωπόθεος. Ὁ ἀλάθητος ἄνθρωπος δεσπόζει καὶ στὴν εὐρωπαϊκὴ θρησκεία, στὴν εὐρωπαϊκὴ φιλοσοφία, καὶ στὴν εὐρωπαϊκὴ ἐπιστήμη καὶ πολιτικὴ καὶ εὐρωπαϊκὴ τέχνη καὶ εὐρωπαϊκὴ παιδεία καὶ πολιτισμό. Μόνον δηλαδὴ ὁ ἄνθρωπος καὶ δὴ ὁ εὐρωπαῖος, ὁ ὑπερήφανος καὶ ὑπεροπτικός, αὐτάρκης καὶ ἀλάνθαστος.
Ἀπὸ τὴν ἄλλη πλευρὰ εἶναι ὁ ὀρθόδοξος πανάνθρωπος. Τὸ κορυφαῖο του ἰδανικὸ εἶναι ἡ Πανανθρώπινη ἀδελφότητα ὅλων τῶν ἀνθρώπων ἐν Χριστῷ τῷ Θεανθρώπῳ. Ὅλες του οἱ ἰδέες καὶ οἱ δραστηριότητές του καθοδηγοῦνται ἀπὸ τὴν μία δύναμι καὶ αὐτὴ εἶναι ἡ εὐαγγελικὴ ἀγάπη, δηλαδὴ ἡ παναγάπη. Δὲν ὑπάρχει ταπείνωσις ἤ ἐξευτελισμός, τὸν ὁποῖο δὲν θὰ ἀποδεχθῆ γιὰ τὴν πανανθρωπίνη ἀδελφότητα μεταξὺ τῶν ἀνθρώπων. Δὲν ὑπάρχει μόχθος, οὔτε ἆθλος, τὸν ὁποῖο δὲν ἐπωμίζεται ὁ ἄνθρωπος τοῦ Χριστοῦ, ἐφ’ ὅσον ὁ σκοπός του εἶναι ἡ πανανθρώπινη αὐτὴ ἀδελφότητα. Ἡ ἀθάνατος ἐπιδίωξίς του εἶναι: νὰ διευρύνη τὸν ἑαυτό του διὰ τοῦ Θεανθρώπου, σὲ ὅλες τὶς θεῖες ἰδιότητες καὶ τελειότητες καὶ νὰ συνεργῆ μὲ τὸν Θεάνθρωπο ἐξ ὅλης τῆς διανοίας του, ἐξ ὅλης τῆς ψυχῆς, τῆς καρδίας καὶ τῆς ἰσχύος του.
Σὲ τελευταία ἀνάλυσι ἡ προβληματολογία τοῦ εὐρωπαίου ἀνθρώπου ἐξαντλεῖται στὸν ρωμαιοκαθολικισμὸ καὶ στὸν προτεσταντισμό. Καὶ οἱ δύο ἐξάγουν ὅλα ἐκ τοῦ ἀλαθήτου ἀνθρώπου καὶ ἀνάγουν ὅλα εἰς Αὐτόν.
Ἡ δὲ προβληματολογία τοῦ Ὀρθοδόξου Πανανθρώπου ἐξαντλεῖται κατ’ οὐσίαν στὴν Ὀρθοδοξία. Τὰ πάντα ἐξάγονται ἀπὸ τὸν Θεάνθρωπο καὶ τὰ πάντα ἀνάγονται εἰς αὐτόν. Δὲν ὑπάρχει ἰδέα οὔτε αἴσθησις οὔτε πρᾶξις, ἡ ὁποία μὲ τὸν πλέον ζωτικὸν νεῦρο της νὰ μὴ συνδέεται μὲ τὴν καρδία τοῦ Θεανθρώπου».
Ὁ Ντοστογιέφσκυ ἔχει δείξει καὶ ἀποδείξει μὲ ἀποστολικὴ πειστικότητα τὸ ἀκριβὲς τῶν δύο θέσεών του: Τὸ πρόβλημα τῆς Εὐρωπαϊκῆς Δύσεως καὶ τὸ πρόβλημα τῆς Ἀνατολῆς μὲ τὴν Ὀρθοδοξία. Ἀφοῦ μελέτησε μέσα στὴν ἱστορικὴ πραγματικότητα τὶς δυτικὲς ἰδέες καὶ μεθόδους γιὰ τὴν λύσιν τοῦ προβλήματος τοῦ ἀνθρώπου προσώπου καὶ κοινωνίας, ἀπορρίπτει τὸν ρωμαιοκαθολικισμὸ καὶ τοὺς βλαστούς του: Τὸν ἀθεϊσμό, τὸν ἀναρχισμό, τὸν σοσιαλισμό, τὴν ἐπιστήμη, τὸν πολιτισμό. Ὁ ἄνθρωπος τῆς Δύσεως, λέγει ὁ Ντοστογιέφσκυ, πολυλογεῖ περὶ τῆς ἀδελφοσύνης, δὲν ἔχει συνηθίσει αὐτὴν τὴν τάξιν τῶν πραγμάτων, ζητεῖ τὰ πάντα δι’ ἐφόδου, ζητεῖ τὰ δικαιώματά του, ζητεῖ τὴν κατανομὴ καὶ γι’ αὐτὸ δὲν ὑπάρχει ἀδελφοσύνη.
Πρέπει νὰ γίνη κανεὶς πρόσωπο, λέγει ὁ Ντοστογιέφσκυ, σὲ μεγαλύτερο βαθμό, ἀπὸ ὅ,τι ἔχει ἀναπτυχθῆ τὸ πρόσωπο στὴν Δύσι.
Καὶ τὸ ἀγαθὸ καὶ τὸ κακὸ εἶναι αἰνιγματώδη καὶ σύνθετα φαινόμενα. Στὴν Εὐρώπη ὁ Ντοστογιέφσκυ ἀναφέρει, τὸ πρόβλημα λύνεται διττῶς. Ἡ πρώτη λύσι εἶναι: ὁ νόμος εἶναι δεδομένος, γραμμένος, συνεταγμένος καὶ διατυπωμένος ἀπὸ χιλιετηρίδων, ὅποιος δὲν τὸν ἀκουληθεῖ θὰ πληρώση μὲ τὴν ἐλευθερία του, μὲ τὴν ζωή του, θὰ πληρώση κυριολεκτικὰ καὶ ἀπάνθρωπα. Ἡ ἄλλη λύσις εἶναι ἀντίστροφος: Ἐπειδὴ ἡ κοινωνία εἶναι ἀνωμάλως ὀργανωμένη δὲν πρέπει νὰ ζητοῦνται εὐθῦναι ἀπὸ τὰ ἄτομα διὰ τὰς συνεπείας τῶν πράξεών τους. Ὁ διορατικὸς ἀπόστολος τοῦ Ὀρθοδόξου Πανανθρώπου συναισθάνεται καὶ λύνει ὀρθότερα τὸ πρόβλημα τοῦ ἀγαθοῦ καὶ τοῦ κακοῦ. Οἱ ἀνθρώπινες δυνάμεις ἀδυνατοῦν νὰ λύσουν μόνες αὐτό. Εἶναι ὀφθαλμοφανὲς τρανὸν καὶ αὐτονόητον, φρονεῖ ὁ Ντοστογιέφσκυ ὅτι τὸ κακὸν ἐγκρύπτεται ἐντὸς τοῦ ἀνθρώπου. Μόνον στὸν Θεὸν εἶναι γνωστὸν ὁλόκληρον τὸ μυστήριον τοῦ κόσμου. Καὶ γι’ αὐτὸ ὁ ἄνθρωπος δὲν πρέπει νὰ ἀναλαμβάνη νὰ λύη ὁ,τιδήποτε μὲ ὑπερήφανον πεποίθησιν.
Ἡ ἐπιστήμη τοῦ ἀλάθητου Εὐρωπαίου ἀνθρώπου διεκήρυξε τὴν ἀρχὴ τῆς αὐτοσυντηρήσεως. Μὲ ἁπλὰ λόγια ἡ ἀρχὴ λέει τὰ ἑξῆς: προκειμένου περὶ συντηρήσεως τῆς ζωῆς τοῦ ἀτόμου τὰ πάντα ἐπιτρέπονται καὶ ἡ ἁρπαγὴ καὶ ἡ δολοφονία καὶ τὸ ἁμάρτημα. «Κατὰ τὴν γνώμη μου ἡ ἀνθρωπότητα ἂν στηριχθῆ μόνο στὴν ἐπιστήμη, θὰ ἐξαγριωθῆ καὶ θὰ πεθάνη».
Ἐν ἀντιθέσει πρὸς αὐτὴν ὑπάρχει ἡ χριστιανικὴ ἠθική. Ὁ ἄνθρωπος βρίσκεται σὲ ἄμεση σχέσι μὲ τὸν Θεό. Ἀντιθέτως πρὸς τὴν ἀρχὴ τῆς αὐτοσυντηρήσεως, ἡ Ὀρθοδοξία προβάλλει τὴν ἀρχὴ τῆς αὐτοθυσίας.
Ὁ Εὐρωπαῖος ἄνθρωπος δὲν ζητεῖ ἀπὸ τὸν Θεάνθρωπο οὐδέν, γι’ αὐτὸ καὶ δὲν λαμβάνει. Ὁ Ντοστογιέφσκυ θέτει τὴν ἐρώτησι: «Δύναται ὁ Εὐρωπαῖος διὰ τοῦ εὐρωπαϊκοῦ πολιτισμοῦ νὰ πιστεύη εἰς τὴν θεότητα τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ». Ἀπαντᾶ μὲ ἕνα ΟΧΙ.
Γράφει ἐπίσης ὁ Ντοστογιέφσκυ στὸ Ἡμερολόγιό του ἀποκλειστικῶς «Τὴν Εὐρωπαϊκὴ μορφὴ τοῦ πολιτισμοῦ τὴν ἀπορρίπτομεν, ὅτι αὐτὴ δὲν εἶναι εἰς τὸ μέτρο μας. Τὸ κύριον εἶναι νὰ διαφυλαχθῆ ὁ πολυτιμότερος θησαυρὸς τοῦ πλανήτη μας: Ὁ Θεάνθρωπος Χριστός. Αὐτὸς δέ, εἶναι ὁλόκληρος ἐν Ὀρθοδοξίᾳ μὲ ὅλας τὰς θείας τελειότητάς του καὶ τὰς αἰωνίους ἀξίας του.
Ἡ θεοποίησις τοῦ ἀνθρώπου εἶναι ἡ μοιραιοτέρα ἀσθένεια, ἀπὸ τὴν ὁποία ἀσθενεῖ ἡ Εὐρώπη. Εἰς ὅλες τὶς ἰδέες καὶ δραστηριότητες ἡ Εὐρώπη εἶναι ἀνθρωπολατρικὴ καὶ ἀνθρωποκεντρική· ἡ Ὀρθοδοξία εἶναι Χριστολατρικὴ καὶ Χριστοκεντρική.
Ἀπὸ τὴν μιὰ πλευρά: Τὸ μυστήριο, τῶν μυστηρίων εἶναι ὁ ἄνθρωπος καὶ ἀπὸ τὴν ἄλλη ὁ Θεάνθρωπος».
Ὁ Ντοστογιέφσκυ ἐβασανίσθη εἰλικρινῶς καὶ μὲ τὸ ἕνα καὶ μὲ τὸ ἄλλο μυστήριο καὶ ἀνακάλυψε τὴν καρδιά του.
• Μὲ τὸ «ἀλάθητον» καὶ τὴν ὑπερφίαλο αὐτάρκειά του, ὁ εὐρωπαῖος ἄνθρωπος κατεδίκασε τὸν ἑαυτόν του σὲ θάνατο, ἐκ τοῦ ὁποίου καὶ τοὺς νόμους τῆς ἀνθρωπίνης λογικῆς δὲν ὑπάρχει ἀνάστασις. Ὁ ὀρθόδοξος ὅμως πανάνθρωπος μὲ τὴν πανανθρωπίνη ἀγάπη του, αἰσθάνεται, πιστεύει γνωρίζει τὸ ἑξῆς: Μόνον ὁ ἀγαθὸς καὶ θαυμαστὸς Θεάνθρωπος δύναται νὰ καταπατήση πάντα θάνατον, νὰ ἀναστήση πάντα νεκρόν, νὰ ἀπαθανατίση πάντα θνητὸν καὶ νὰ μεταβάλλη τὸ εὐρωπαϊκὸν νεκροταφεῖον εἰς φυτώριον Ἀναστάσεως καὶ ἀθανασίας».