Σταῦρος Γιαγκάζογλου: Ὁ ἄνθρωπος εἶναι πρόσωπον ἢ πρέπει νὰ γίνη; Κριτική προσέγγισις!

Share:

Τοῦ κ. Ν. Ρωμανοῦ, θεολόγου-ἐκπαιδευτικοῦ

   Μπορεῖ ὁ ἄνθρωπος νὰ γίνει αὐτὸ ποὺ ἤδη εἶναι; Καὶ ἐὰν τὸ πρόσωπο ταυτίζεται μὲ τὴν ὑπόσταση, τί σημαίνει ὅτι ὁ ἄνθρωπος καλεῖται νὰ γίνει πρόσωπο; Τὰ ἐρωτήματα αὐτὰ προκύπτουν ἀπὸ τὶς ἴδιες τὶς διατυπώσεις τοῦ καθηγητοῦ Σταύρου Γιαγκάζογλου, ὁ ὁποῖος, ἐπιχειρώντας νὰ παρουσιάσει τὴν ὀρθόδοξη ἀνθρωπολογία τοῦ προσώπου, καταλήγει σὲ μία ἐννοιολογικὴ ἀντίφαση ποὺ ἀγγίζει τὰ θεμέλια τῆς πατερικῆς διδασκαλίας περὶ ὑποστάσεως.

   Σὲ διαδικτυακὴ ὁμιλία του μὲ τίτλο «Ἡ ἀνθρωπολογία τοῦ προσώπου: Πρὸς ἕνα διάλογο τῆς θεολογίας μὲ τὶς ἐπιστῆμες καὶ τὸν πολιτισμὸ στὸν σύγχρονο κόσμο», ὁ κ. Γιαγκάζογλου παρουσιάζει τὴ θεολογία τοῦ προσώπου ὅπως αὐτὴ ἀναπτύχθηκε κυρίως ἀπὸ τὸν μητροπολίτη Περγάμου Ἰωάννη Ζηζιούλα καὶ τὸν Χρῆστο Γιανναρᾶ. Ἡ βασικὴ του θέση εἶναι ὅτι ἡ ὀρθόδοξη θεολογία ὑπερβαίνει τὴν ἀτομοκεντρικὴ ἀντίληψη τοῦ ἀνθρώπου, ἀναδεικνύοντας τὸ πρόσωπο ὡς ὕπαρξη ποὺ πραγματώνεται μέσα ἀπὸ τὴ σχέση καὶ τὴν κοινωνία. Ὡστόσο, στὴν προσπάθειά του νὰ θεμελιώσει αὐτὴν τὴν προσ­έγγιση στὴν πατερικὴ παράδοση, ὁ καθηγητὴς χρησιμοποιεῖ διατυπώσεις ποὺ δύσκολα συμβιβάζονται μεταξύ τους.

Ἀρχικῶς, ἀναφερόμενος στὴν τριαδολογικὴ ὁρολογία τῶν Ἑλλήνων Πατέρων, ὁ κ. Γιαγκάζογλου ὑποστηρίζει ὅτι ἡ μεγάλη συμβολή τους ὑπῆρξε ἡ ταύτιση τοῦ προσώπου μὲ τὴν ὑπόσταση. Ὅπως χαρακτηριστικὰ δηλώνει: «Πρόσωπο καὶ ὑπόσταση εἶναι τὸ ἴδιο». Ἡ διάκριση, ἐξηγεῖ, βρίσκεται ἀνάμεσα στὸ κοινὸν τῆς οὐσίας ἢ φύσεως καὶ στὸ ἴδιον τῶν ὑποστάσεων. Πρόκειται γιὰ μία θεμελιώδη διάκριση τῆς πατερικῆς θεολογίας, ἡ ὁποία ἐπιτρέπει νὰ ὁμολογοῦμε τὴ μία θεία οὐσία καὶ τὶς τρεῖς διακεκριμένες ὑποστάσεις, χω­ρὶς νὰ συγχέουμε τὸ κοινὸν μὲ τὸ ἴδιον.

Στὴ συνέχεια, ὁ κ. Γιαγκάζογλου μεταφέρει τὴ διάκριση αὐτὴ στὴν ἀνθρωπολογία. Ὅλοι οἱ ἄνθρωποι μετέχουν στὴν κοινὴ ἀνθρώπινη φύση, ἀλλὰ καθένας ὑφίσταται μὲ τὸν δικό του μοναδικὸ τρόπο. Γιὰ τὸν λόγο αὐτὸν δηλώνει: «Ὁ ἄνθρωπος εἶναι μία ταυτότητα μοναδική, ἀνόμοια καὶ ἀνεπανάληπτη, ἐνῶ ὅλοι ἔχουμε τὴν ἴδια φύση». Καὶ ἐπιμένει ὅτι «ὁ τρόπος τῆς δικῆς μου ὑπάρξεως εἶναι μοναδικός, ἀνόμοιος καὶ ἀνεπανάληπτος». Μάλιστα, χρησιμοποιεῖ τὸ παράδειγμα μιᾶς μητέρας ποὺ χάνει τὸ παιδί της, γιὰ νὰ δείξει ὅτι κανένας ἄνθρωπος δὲν μπορεῖ νὰ ἀντικατασταθεῖ ἀπὸ κάποιον ἄλλον.

Μέχρις ἐδῶ, ὁ καθηγητὴς φαίνεται νὰ ἀναγνωρίζει ὅτι ἡ προσωπικὴ ταυτότητα ἀνήκει στὴν ἴδια τὴν πραγματικότητα τῆς ἀνθρώπινης ὑπάρξεως. Ὁ ἄνθρωπος δὲν γίνεται μοναδικὸς ἐπειδὴ ἐπιτυγχάνει κάποιον πνευματικὸ ἢ κοινωνικὸ σκοπό. Εἶναι μοναδικὸς, ἐπειδὴ ὑφίσταται ὡς συγκεκριμένος ἄνθρωπος. Ἡ ὑπόστασή του δὲν ἀποτελεῖ μελλοντικὸ ἐπίτευγμα, ἀλλὰ τὴν ἴδια τὴν προσωπικὴ του ταυτότητα.

Καὶ ὅμως, ὁ ἴδιος ὁ κ. Γιαγκάζογλου ἀνατρέπει αὐτὴν τὴν παραδοχή, ὅταν δηλώνει: «Ἡ ὀρθόδοξη θεολογία ἀπαντάει ὅτι ὁ ἄνθρωπος εἶναι πρόσωπο, καλεῖται νὰ εἶναι πρόσωπο, καλεῖται νὰ γίνει πρόσωπο». Ἡ διατύπωση εἶναι ἀποκαλυπτική. Μέσα στὴν ἴδια πρόταση, ὁ ἄνθρωπος παρουσιάζεται συγχρόνως ὡς πρόσωπο καὶ ὡς ὕπαρξη ποὺ δὲν ἔχει ἀκόμη γίνει πρόσωπο. Ἐὰν ὅμως τὸ πρόσωπο ταυτίζεται μὲ τὴν ὑπόσταση, ὅπως ὁ ἴδιος προηγουμένως ὑποστήριξε, παραπέμποντας στόν θεολογικῶς προβληματικό Ἰ. Ζηζιούλα, τότε τί ἀκριβῶς σημαίνει ὅτι ὁ ἄνθρωπος καλεῖται νὰ γίνει πρόσωπο; Μήπως καλεῖται νὰ γίνει ὑπόσταση; Καὶ ἐὰν πρόκειται νὰ γίνει ὑπόσταση, τί εἶναι πρὶν ἀπὸ αὐτήν;

Ἡ ἀντίφαση γίνεται ἀκόμη ἐντονότερη στὴ συζήτηση ποὺ ἀκολουθεῖ τὴν εἰσήγηση. Ἐρωτώμενος γιὰ τὴ διαφορὰ μεταξὺ δυτικῆς καὶ ὀρθόδοξης ἀντιλήψεως τοῦ προσώπου, ὁ Γιαγκάζογλου ἀπαντᾶ ὅτι στὴ δυτικὴ παράδοση τὸ πρόσωπο νοεῖται κυρίως ὡς αὐτοτελὲς ἄτομο, ἐνῶ στὴν ὀρθόδοξη παράδοση ἡ προσωπικὴ ὕπαρξη προϋποθέτει τὴν κοινωνία μὲ τοὺς ἄλλους. Καταλήγει μάλιστα στὴ χαρακτηριστικὴ δήλωση: «Ἄρα παύει νὰ εἶναι ἄτομο καὶ γίνεται πρόσωπο, δηλαδὴ κοινωνεῖ, ἐπικοινωνεῖ, δὲν ὑπάρχει ἀπὸ μόνο του».

Ἐδῶ ἀκριβῶς βρίσκεται ὁ πυρήνας τοῦ προβλήματος. Ἐὰν ἡ ὑπόσταση ταυτίζεται μὲ τὸ πρόσωπο, τουλάχιστον κατά Ζηζιούλα, τότε ἡ μετάβαση ἀπὸ τὸ ἄτομο στὸ πρόσωπο δὲν μπορεῖ νὰ σημαίνει κυριολεκτικὰ τὴν ἀπόκτηση τῆς προσωπικῆς ὑπάρξεως. Διαφορετικά, ὁ κ. Γιαγκάζογλου καταλήγει νὰ ἀκυρώνει τὴν ἴδια τὴν ὑποστατικότητα τοῦ ἀνθρώπου. Διότι ὁ ἄνθρωπος ποὺ δὲν ἔχει ἀκόμη γίνει πρόσωπο, σύμφωνα μὲ τὴν προηγούμενη ταύτιση, δὲν θὰ ἔχει ἀκόμη γίνει οὔτε ὑπόσταση. Ἡ συγκεκριμένη ἀνθρώπινη ὕπαρξη θὰ ἔπρεπε τότε νὰ θεωρηθεῖ ὡς κάτι ποὺ προηγεῖται τῆς προσωπικῆς του ταυτότητας, ὡς μία ἀτομικὴ ἐκδήλωση τῆς φύσεως ποὺ περιμένει τὴ σχέση, γιὰ νὰ ἀποκτήσει ὑποστατικὴ πραγματικότητα.

Ἀλλὰ πῶς μπορεῖ νὰ ὑπάρχει συγκεκριμένος ἄνθρωπος χωρὶς νὰ ὑφίσταται ὡς συγκεκριμένη ὑπόσταση; Καὶ πῶς μπορεῖ ἡ σχέση νὰ συγκροτεῖ τὴν ὑπόσταση, ὅταν ἡ ἴδια ἡ σχέση προϋποθέτει ἐκείνους ποὺ σχετίζονται; Γιὰ νὰ σχετιστεῖ κάποιος μὲ ἕναν ἄλλον, πρέπει ἤδη νὰ ὑπάρχει ὡς συγκεκριμένος καὶ διακεκριμένος ἀπὸ ἐκεῖνον. Ἡ σχέση δὲν δημιουργεῖ τὴν ὑποστατικὴ του ταυτότητα, ἀλλὰ προϋποθέτει τὴν ὕπαρξή της. Διαφορετικά, καταλήγουμε στὸ παράδοξο νὰ θεωροῦμε τὴ σχέση ὡς προϋπόθεση ἐκείνων ποὺ πρέπει ἤδη νὰ ὑπάρχουν, γιὰ νὰ πραγματοποιηθεῖ ἡ σχέση.

Ἡ πατερικὴ διάκριση μεταξὺ κοινοῦ καὶ ἰδίου, ὅπως ἀναπτύσσεται στὴ θεολογία τοῦ Μεγάλου Βασιλείου καὶ τοῦ ἁγίου Γρηγορίου Νύσσης, δὲν πρέπει νὰ συγχέεται μὲ τὴ νεότερη φιλοσοφικὴ ἀντίληψη ὅτι ἡ σχέση συγκροτεῖ τὸ πρόσωπο. Ἡ ὑπόσταση δηλώνει τὴ συγκεκριμένη ὕπαρξη καὶ τὸ ἴδιον ποὺ τὴ διακρίνει, ἐνῶ ἡ κοινωνία δηλώνει τὴν ἀδιάσπαστη ἑνότητα καὶ τὴν ἀναφορὰ τῶν ὑποστάσεων. Ἡ ἀναγνώριση τῆς ἀναφορᾶς δὲν συνεπάγεται ὅτι ἡ ὑπόσταση παράγεται ἀπὸ αὐτήν. Ἄλλο πρᾶγμα εἶναι νὰ λέμε ὅτι οἱ ὑποστάσεις δὲν εἶναι ἀπομονωμένες μεταξύ τους καὶ ἄλλο νὰ ἰσχυριζόμαστε ὅτι ἡ ἴδια ἡ ὑποστατική τους πραγματικότητα ἀποκτᾶται διὰ τῆς σχέσεως.

Βεβαίως, θὰ μποροῦσε κάποιος νὰ ἀντιτείνει ὅτι ὁ κ. Γιαγκάζογλου δὲν ἐννοεῖ τὴν ἀπόκτηση τῆς ὑποστάσεως, ἀλλὰ τὴν τελείωση τοῦ ἀνθρώπου. Πράγματι, σὲ ἄλλο σημεῖο τῆς ὁμιλίας του ἀναφέρει ὅτι ὁ ἄνθρωπος μπορεῖ «τὸ πρόσωπό του νὰ φτάσει στὴν πληρότητα». Ἡ διατύπωση αὐτὴ εἶναι διαφορετικὴ καὶ μπορεῖ νὰ γίνει κατανοητὴ μέσα στὸ πλαίσιο τῆς πατερικῆς ἀνθρωπολογίας. Ὁ ἄνθρωπος, ὡς ὑπόσταση τῆς κοινῆς ἀνθρώπινης φύσεως, καλεῖται νὰ προοδεύσει στὴν ἀρετή, νὰ καθαρθεῖ ἀπὸ τὰ πάθη καὶ νὰ φθάσει στὴ θέωση κατὰ χάριν. Ἡ πορεία αὐτὴ ὅμως δὲν τὸν καθιστᾶ γιὰ πρώτη φορὰ πρόσωπο. Ἀποτελεῖ τὴν τελείωση ἐκείνου ποὺ ἤδη ὑφίσταται ὡς πρόσωπο.

Ἐὰν αὐτὸ ἐννοεῖ ὁ κ. Γιαγκάζογλου, τότε ὀφείλει νὰ διακρίνει τὴν ὑποστατικὴ ταυτότητα ἀπὸ τὴν πνευματικὴ τελείωση. Δὲν μπορεῖ νὰ χρησιμοποιεῖ ἀδιακρίτως τὸ «εἶναι πρόσωπο», τὸ «γίνεται πρόσωπο» καὶ τὸ «φθάνει στὴν πληρότητα τοῦ προσώπου», ὅταν προηγουμένως ἔχει ἀποδώσει στὸ πρόσωπο συγκεκριμένο ὀντολογικὸ περιεχόμενο, ταυτίζοντάς το μὲ τὴν ὑπόσταση. Οἱ διατυπώσεις αὐτὲς μποροῦν νὰ συμφιλιωθοῦν μόνο ἐὰν ὁ ὅρος «πρόσωπο» χρησιμοποιεῖται μὲ διαφορετικὴ σημασία. Ἡ διαφοροποίηση αὐτὴ ὅμως πρέπει νὰ δηλώνεται καὶ νὰ θεμελιώνεται, ὄχι νὰ προϋποτίθεται σιωπηρῶς.

Ἐξάλλου, ἡ ἀσάφεια αὐτὴ δὲν εἶναι ἄνευ συνεπειῶν. Ἐὰν ἡ προσωπικὴ ὕπαρξη ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὴν ἱκανότητα κοινωνίας καὶ ἐπικοινωνίας, τότε τί συμβαίνει μὲ τὸ βρέφος, μὲ τὸν ἄνθρωπο ποὺ στερεῖται συνειδητῆς ἐπικοινωνίας ἢ μὲ ἐκεῖνον ποὺ βρίσκεται σὲ κατάσταση βαριᾶς νοητικῆς ἀδυναμίας; Παύουν αὐτοὶ νὰ εἶναι πρόσωπα; Ἀσφαλῶς, ὁ κ. Γιαγκάζογλου δὲν διατυπώνει ἕνα τέτοιο συμπέρασμα. Ἀντιθέτως, ἐπιδιώκει νὰ προστατεύσει τὴν ἀξία κάθε ἀνθρώπου ἀπὸ τὴν ταύτισή της μὲ τὴ λογικὴ ἱκανότητα. Ὡστόσο, ἡ ἴδια ἡ ἀνθρωπολογία ποὺ προτείνει χρειάζεται νὰ ἐξηγήσει, γιατί ἡ ἱκανότητα σχέσεως δὲν μετατρέπεται σὲ ἀντίστοιχο κριτήριο προσωπικῆς ὑπάρξεως.

Τὸ θεμελιῶδες σφάλμα, ἐφόσον οἱ σχετικὲς διατυπώσεις ληφθοῦν κυριολεκτικῶς, βρίσκεται στὴ σύγχυση μεταξὺ τοῦ εἶναι καὶ τοῦ γίγνεσθαι, μεταξὺ ὑποστάσεως καὶ τελειώσεως. Ἡ ὀρθόδοξη θεολογία δὲν διδάσκει ὅτι ὁ ἄνθρωπος πρέπει νὰ ἀποκτήσει τὴν ὑποστατικότητά του, ἀλλὰ ὅτι ὁ συγκεκριμένος ἄνθρωπος, ὁ ὁποῖος ἤδη ὑφίσταται, καλεῖται νὰ φθάσει στὸ καθ’ ὁμοίωσιν. Ἡ θέωση δὲν εἶναι ἡ δημιουργία μιᾶς ὑποστάσεως ποὺ προηγουμένως δὲν ὑπῆρχε, ἀλλὰ ἡ κατὰ χάριν τελείωση τοῦ ἀνθρώπου. Ἔτσι, ἡ προσπάθεια τοῦ κ. Γιαγκάζογλου νὰ παρουσιάσει μία ἀνθρωπολογία ἱκανὴ νὰ συνομιλήσει μὲ τὴ σύγχρονη ἐπιστήμη καὶ τὸν πολιτισμὸ προσκρούει σὲ ἕνα θεμελιῶδες ἐρώτημα, τὸ ὁποῖο παραμένει ἀναπάντητο στὴν εἰσήγησή του. Ἐὰν τὸ πρόσωπο ταυτίζεται μὲ τὴν ὑπόσταση καὶ ἡ ὑπόσταση δηλώνει τὴ μοναδικὴ καὶ ἀνεπανάληπτη ταυτότητα τοῦ ἀνθρώπου, τότε ὁ ἄνθρωπος δὲν μπορεῖ νὰ καλεῖται νὰ γίνει πρόσωπο. Μπορεῖ νὰ καλεῖται νὰ τελειωθεῖ, νὰ ἁγιασθεῖ καὶ νὰ θεωθεῖ, ἀλλὰ ὄχι νὰ ἀποκτήσει ἐκ τῶν ὑστέρων τὴν ὑποστατικὴ του ταυτότητα.

Διότι, τελικῶς, ἐὰν ὁ ἄνθρωποί πρέπει νὰ γίνει πρόσωπο, γιὰ νὰ εἶναι πρόσωπο, ἐφόσον πρόσωπο και ὑπόσταση εἶναι τό ἴδιο καί τό αὑτό, τότε τί ἀκριβῶς εἶναι πρὶν γίνει; Καὶ ἐὰν εἶναι ἤδη πρόσωπο, γιατί νά πρέπει νὰ γίνει; Αὐτὸ τὸ ἐρώτημα δὲν ἀποτελεῖ λεκτικὴ λεπτομέρεια. Ἀγγίζει τὴν ἴδια τὴν ὀντολογικὴ θεμελίωση τῆς ἀνθρώπινης ὑπάρξεως καὶ ἀπαιτεῖ μία σαφῆ ἀπάντηση, ἰδίως ἀπὸ ὅσους ἐπικαλοῦνται τὴν πατερικὴ ταύτιση προσώπου καὶ ὑποστάσεως, γιὰ νὰ θεμελιώσουν τὴ σύγχρονη θεολογία τοῦ προσώπου.

Previous Article

«Οἰκουμενικὴ προσευχὴ» καὶ τὰ ὅρια τῆς Ὀρθοδόξου πίστεως: Ποῦ πορεύεται ἡ Σερβικὴ Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία;

Next Article

Ο Θεός δεν είναι πρόσωπο!