200 ἔτη ἀπὸ τὴν γέννησίν του
Γράφει ὁ κ. Νικήτας Ἀλιπράντης Ὁμότιμος καθηγητὴς
Παν/μίου Στρασβούργου Πρ. καθ. Δημοκριτείου Παν/μίου Θρᾴκης
Ὁ ἀνατόμος τῆς ἀνθρώπινης ψυχῆς βαθυστόχαστος Ντοστογιέφσκη γεννήθηκε τὸ ἴδιο ἔτος 1821 μὲ τὴν ἔναρξη τῆς ἑλληνικῆς Ἐπανάστασης. Ἡ σύμπτωση αὐτὴ δὲν εἶναι μόνο χρονική, εἶναι καὶ οὐσιαστική, συνδέεται μὲ δύο κοινὰ χαρακτηριστικά τοῦ Ντοστογιέφσκη καὶ τῶν Ἑλλήνων.
Α. Πρῶτον, εἶναι ἡ ἀγάπη καὶ ὁ ἀγώνας γιὰ τὴν ἐλευθερία, ἁπλῶς σὲ ἄλλο κοινωνικὸ – πολιτικὸ ὑπόβαθρο.
Ὡς νέος στρατεύθηκε στὴ φιλελεύθερη κίνηση τοῦ Petrachevski ποὺ στρεφόταν κατὰ τῆς (τότε) ἀπολυταρχίας τοῦ τσάρου, στράτευση γιὰ τὴν ὁποία καταδικάστηκε, μὲ τὰ ἄλλα μέλη, σὲ θάνατο καὶ ἔζησε στὸ ἰκρίωμα τὴ βεβαιότητα τοῦ ἄμεσου θανάτου του, ἀπὸ τὸν ὁποῖο «ἐγλύτωσε» τὴν τελευταία στιγμὴ μὲ χάρη ποὺ ἔλαβε. Οἱ δοκιμασίες του συνεχίστηκαν μὲ τὸν ἐκτοπισμό του σὲ κάτεργο ἐγκληματιῶν στὴ Σιβηρία, μὲ τοὺς ὁποίους ἔζησε ἐπὶ τέσσερα χρόνια καὶ γιὰ τοὺς ὁποίους ἔγραψε τὸ ἔργο «Ἀναμνήσεις ἀπὸ τὸ σπίτι τῶν πεθαμένων» μὲ μεγάλη φιλάνθρωπη εὐαισθησία, ἀντίστοιχη τοῦ λαοῦ τῶν Ἑλλήνων ποὺ ἐκδηλώθηκε πολλαπλὰ καὶ στὰ χρόνια τῆς Ἑλληνικῆς Ἐπανάστασης. Ὁ κοινωνικὰ φιλάνθρωπος χαρακτήρας του εἶχε ἐκδηλωθεῖ ἤδη στὰ 23 του χρόνια μὲ τὴ συγγραφὴ τοῦ ἔργου «Ὁ κόσμος τῶν φτωχῶν» ποὺ εἶχε μεγάλη θετικὴ ἀπήχηση.
Β. Στὸ κάτεργο, ἡ φυσικὴ φιλανθρωπία του ἀπέκτησε καὶ πνευματικὴ θεμελιώδη διάσταση, διότι στὸ δρόμο πρὸς τὸ σιβηρικὸ κάτεργο, σὲ κάποια στάση, μία ἄγνωστη γυναίκα τοῦ ἔδωσε τὴν Καινὴ Διαθήκη, ἡ ὁποία τοῦ ἐτροφοδότησε τὴ χριστιανικὴ πίστη. Στὶς δοκιμασίες ποὺ ἔζησε μετὰ τὸ κάτεργο (οἰκογενειακές, κρίσεις ἐπιληψίας, οἰκονομικὰ προβλήματα), ὁ Ντοστογιέφσκη ἐμβαθύνοντας στὴ χριστιανικὴ πίστη, συνειδητοποίησε ὅτι ὁ Χριστὸς συμπάσχει μὲ τὸν ἄνθρωπο, ταυτίζεται μέχρι θανάτου μὲ τὸν ἀνθρώπινο πόνο καὶ ξεπερνᾶ μὲ τὴν Ἀνάστασή Του τὴν τραγικότητα τῆς ἀνθρώπινης ζωῆς ποὺ συγκλονιστικὰ ἐξέφρασε ὁ Ἰησοῦς μὲ τὴ φράση του «ἐν τῷ κόσμῳ θλίψεις ἕξετε, ἀλλὰ θαρσεῖτε, ἐγὼ νενίκησα τὸν κόσμο» (Ἰωάν. 16,33), φράση ποὺ ἀναφέρεται στὸ ὅτι ὑπερνίκησε τὸ ἀνθρώπινο δρᾶμα μὲ τὴν Ἀνάστασή Του.
Ἡ ὀρθόδοξη χριστιανικὴ πίστη εἶναι λοιπὸν τὸ δεύτερο κοινὸ χαρακτηριστικό τοῦ Ντοστογιέφσκη καὶ τῶν Ἑλλήνων. Ὁ Ρῶσος συγγραφέας, γνώστης τῆς δυτικῆς ἀθεΐας καὶ τοῦ μηδενισμοῦ της προστάτευσε τὴν ὀρθόδοξη πίστη διπλά, ἐν πρώτοις δείχνοντας τὶς μοιραῖες συνέπειες τῆς ἀθεΐας καὶ τοῦ δυτικοῦ μηδενισμοῦ ποὺ καταλήγουν σὲ ὑπαρξιακὸ κενό. Αὐτὲς τὶς συνέπειες ἀναλύει στὸ πρωτοποριακὸ ἔργο του «Δαιμονισμένοι» (μὲ τὸν τίτλο ἐννοοῦνται οἱ ἀναρχικοὶ ἄθεοι μηδενιστὲς), στὸ ὁποῖο ὄχι μόνο καταγγέλλει τὴ συνειδητὴ ἄρνηση τῆς ἠθικῆς συνείδησης ἀπὸ τοὺς αὐτοαποκαλούμενους ἐπαναστάτες, ἀλλὰ καὶ φανερώνει στὸ πρόσωπο τοῦ ἄθεου Κυρίλοβ ὅτι ἀναγκαία συνέπεια τῆς ἀθεΐας εἶναι ἡ ὑπαρξιακὴ αὐτοκτονία! Καὶ αὐτό, διότι, ὅπως λέει ὁ Κυρίλοβ, ἀφοῦ ὁ Ἰησοῦς ὡς ἱστορικὰ μοναδικὴ προσωπικότητα ἔζησε καὶ πέθανε γιὰ μία πλάνη, αὐτὴν τῆς μέλλουσας ζωῆς, αὐτὸ σημαίνει ὅτι ὁ κόσμος εἶναι παράλογος καὶ μὲ αὐτὸ τὸ σκεπτικὸ αὐτοκτονεῖ. Ὅπως ὀρθὰ τὸ διεῖδε ὁ Ἀλμπέρ Καμύ, ὁ Ντοστογιέφσκη ἀποκαλύπτεται στὴν οὐσία προφήτης τῶν καιρῶν μας· ὁ ἴδιος, ὅταν ἐδικάζοντο οἱ ναζιστές, ἐδήλωσε ὅτι σὲ αὐτὴν τὴ δίκη θὰ ἔπρεπε νὰ δικάζεται ὁ δυτικὸς μηδενισμός!
Τὸ ὑπαρξιακὸ κενὸ εἶναι σήμερα καίριο σύμπτωμα τῆς Δύσης. Χαρακτηριστικὰ στὴν Ἑλβετία, τὴ δεύτερη σὲ πλοῦτο χώρα τοῦ κόσμου, εἶναι νόμιμη ἡ ὑποβοήθηση τῆς αὐτοκτονίας ἀσχέτως κάθε ἀσθένειας καὶ γιὰ αὐτὴν δραστηριοποιοῦνται πέντε ὀργανώσεις, ἀπὸ τὶς ὁποῖες ἡ μία, ὀνομαζόμενη dignitas (ἀξιοπρέπεια) ἀσχολεῖται μὲ τοὺς ἀλλοδαποὺς ποὺ πηγαίνουν στὴν Ἑλβετία νὰ αὐτοκτονήσουν χωρὶς νὰ πάσχουν ἀπὸ ἀσθένεια!
Τὴν ὀρθόδοξη χριστιανικὴ πίστη προστάτευσε ἐπίσης ἔναντι τοῦ καθολικισμοῦ στὸ τελευταῖο ἔργο του «Οἱ ἀδελφοὶ Καραμάζοφ», τὸ ὁποῖο εἶναι κατ’ οὐσία ἀφιερωμένο σὲ αὐτήν. Κεντρικὴ σημασία σὲ αὐτὸ ἔχει ἡ θεμελιακὴ ἀντιπαράθεσή της πρὸς τὴ φοβερὴ διαστροφὴ τοῦ καθολικισμοῦ, ὁ ὁποῖος μέσῳ τῆς Ἱερᾶς Ἐξέτασης ἔγινε τὸ πρῶτο ὁλοκληρωτικὸ καθεστὼς στὴν ἱστορία τῆς ἀνθρωπότητας. Τὸ μεγάλο Ἱεροεξεταστὴ ὁ Ντοστογιέφσκη τοποθετεῖ σκόπιμα στὴ Σεβίλλη τὸ 16° αἰῶνα, ὅταν ἡ Ἱερὰ Ἐξέταση ἔφτασε στὸ ἀποκορύφωμα τῆς ἐγκληματικότητάς της. Ἡ διήγηση αὐτὴ εἶναι συγκλονιστικὴ καὶ στὸ τέλος της ἕνας νεαρὸς ἀκροατὴς σχολιάζει μὲ ἁπλότητα: «στὴν οὐσία ὁ Ἱεροεξεταστὴς δὲν ἀγαπᾶ τὸ Χριστό»!
Ἡ ὀρθόδοξη πίστη τοῦ Ντοστογιέφσκη διαπερνᾶ ὅλο τὸ τελευταῖο αὐτὸ ἔργο, τὸ ὁποῖο χαρακτηριστικὰ τελειώνει, ὅταν ὁμάδα νεαρῶν ἀγοριῶν – μὲ πρωταγωνιστή τὸν Ἀλιόσα – χαρούμενα μιλοῦν γιὰ τὴν ἀνάσταση τῶν νεκρῶν καὶ τὴ μέλλουσα ζωή στὸν παράδεισο.
Ἀξίζει τέλος νὰ ἀναφερθεῖ ὁ χριστιανικὸς θάνατος τοῦ Ντοστογιέφσκη, τὸν ὁποῖο διεῖδε λόγῳ τῆς πνευμονικῆς του αἱμορραγίας καὶ παρεκάλεσε τὴ γυναίκα του νὰ καλέσει ἱερέα, γιὰ νὰ ἐξομολογηθεῖ καὶ νὰ κοινωνήσει, πρᾶγμα ποὺ ἔγινε καὶ τὴν ἑπόμενη ἡμέρα ἐκοιμήθη εἰρηνικὰ στὰ ἑξήντα του χρόνια.
Συμπερασματικὰ θεωρῶ ἐξαιρετικὰ σημαντικὸ νὰ ἐπισημάνω τὴν ἀνάγκη τὰ παιδιὰ στὴν ὥριμη νεότητά τους νὰ διαβάζουν ἀπὸ βιβλίο τουλάχιστον τὰ δύο ἀναφερθέντα μεγάλα ἔργα τῆς τελευταίας δεκαετίας τῆς ζωῆς του, στὰ ὁποῖα ὑπάρχει καὶ ἕνα τρίτο, ἐξ ἴσου σημαντικό, ὁ «Ἔφηβος».