Ἡ Ἐπανάστασις καί ἡ καταστροφή τῆς Χίου μέ βάσιν τάς ἱστορικάς πηγάς καί τήν παγκόσμιον βιβλιογραφίαν
Ὑπό Δρ. Ἱστορίας Μαρίας- Ἐλευθερίας Γ. Γιατράκου
4ον
Τὸ πρωὶ τῆς Μεγάλης Πέμπτης «40 σαμιακὰ πλοῖα ἔφυγον ὅσον τάχιστα, μὴ θελήσαντες νὰ δεχθοῦν κανένα Χῖον, μαζί τους»[65].
Οἱ Τοῦρκοι τὸ ἑσπέρας τῆς Μεγάλης Παρασκευῆς καὶ τὸ πρωὶ τοῦ Μεγάλου Σαββάτου ἐπληθύνθησαν καὶ ἐπεδόθησαν στὸ ἔργο τῆς λεηλασίας, τῆς πυρπόλησης, τῆς σφαγῆς. Ἀποτεφρώθηκε καὶ ἡ ὡραία Βιβλιοθήκη τοῦ Σχολείου μὲ ὅλην τὴν οἰκοδομὴν καὶ φυσικὰ τὸ τυπογραφεῖον καὶ σκότωσαν τὸν Γερμανὸ Τυπογράφο[66]. Προχώρησαν στὴ συνέχεια στὸν Κάμπο μὲ τὰ ἀρχοντικὰ καὶ σκότωναν ὅσους Χίους συναντοῦσαν, ρίπτοντας ἄλλους στὴ θάλασσα, ἄλλους στὰ ὄρη[67]. Σὲ ὅποιον δρόμον κι’ ἂν ἐβάδιζε κανείς, σπανίως ἔβλεπε δύο λεπτῶν διάστημα κενόν, ἀπότιστον ἀπὸ αἷμα χωρὶς νὰ ἀπαντήσει πτώματα τὸ ἕν μετὰ τὸ ἄλλο[68].
Ἀντίσταση γενναία προέβαλαν οἱ κάτοικοι τοῦ Βροντάδου καὶ τῶν Καρδαμύλων[69]. Ἑβραῖοι, Ἀρμένιοι, Φράγκοι, ἐνέπαιζαν τοὺς δυστυχεῖς Χίους συμπράττοντες μὲ τοὺς Ὀθωμανοὺς καὶ χλευάζοντες τοὺς ἄτυχους κατοίκους:«Ἐλευθερία, ἐλευθερία, πᾶρε τὴν ἐλευθερία σου ἀπὸ τὸ γιαταγάνι»[70]. Οἱ Ἑβραῖοι βοηθοῦν τοὺς Τούρκους στὴν ἀνακάλυψη καὶ σφαγὴ τῶν ἀθῴων Χίων. Μερικοὶ αἰχμάλωτοι διατηροῦνται, γιὰ νὰ λειτουργοῦν σὰν ὁδηγοὶ ὑπὸ τὴν ἀπειλὴ τοῦ θανάτου. Ἡ τυχαία ἄφιξη τοῦ ναυάρχου Τομπάζη συνέβαλε στὴ διάσωση πολλῶν ψυχῶν[71].
Ὁ ναύαρχος τῆς Ὑψηλῆς Πύλης σχεδίασε ἕνα ἄλλο ἀπαράμιλλο, σατανικὸ θὰ λέγαμε τέχνασμα. Συγκάλεσε τοὺς Εὐρωπαίους προξένους καὶ τοὺς παρεκάλεσε νὰ ἀναγγείλουν δημόσια τὴν κατάπαυση τῆς σφαγῆς ὅλων τῶν Χίων, προτρέποντάς τους νὰ βγοῦν ἀπὸ τοὺς κρυψῶνες τους, νὰ ἐπιστρέψουν στὶς πόλεις καὶ στὰ χωριά τους. Ἀτυχῶς οἱ πρόξενοι δέχθηκαν τὸν προδοτικὸ ρόλο καὶ σηκώνοντας τὶς σημαῖες τους περιφέρονταν πάνω ἀπὸ ὅλο τὸ νησὶ προσεγγίζοντας τὰ σπήλαια, τοὺς βράχους καὶ μέρη ἀπόκρημνα, σαλπίζοντας τὴν εὐσπλαγχνία τῶν Μουσουλμάνων. Οἱ δυστυχεῖς Χῖοι χαίροντες ὅτι θὰ σώζονταν τουλάχιστον ἀπὸ τὴ σφαγή, καὶ ἔχοντας ἐμπιστοσύνη στὶς ὑποσχέσεις τῶν προξένων ἐμφανίστηκαν στέλλοντας συγχρόνως ἑπτακοσίους προύχοντες νὰ προσκυνήσουν τὸν ναύαρχο, ἐλπίζοντας ὅτι θὰ σταματοῦσε ἡ σφαγὴ ἀπὸ ἐκείνη τὴ νύκτα. Ἀτυχῶς τὴν ἴδια νύκτα ὁ ναύαρχος κρέμασε καὶ τοὺς ἑπτακοσίους προκρίτους ἀπὸ τὰ κατάρτια τοῦ στόλου καὶ ἔδωσε τὸ σῆμα γιὰ τὴ σφαγὴ ὅλων ὅσοι εἶχαν ἐμφανισθεῖ καὶ παρέδωσαν τὶς περιουσίες τους[72].
Τὴν Κυριακή τοῦ Πάσχα ἡ ἐχθρικὴ δύναμη, 15000 συνολικὰ ἄνδρες, κατὰ τὸν Σπηλιάδη 13000, προχώρησαν πρὸς τὸ μοναστήρι τοῦ Ἁγίου Μηνᾶ, κατέσφαξαν καὶ πυρπόλησαν 5000 Χίους[73]. Μερικὰ ἀπὸ τὰ κρανία τῶν σφαγιασθέντων, σημαδεμένα μὲ ἄγρια πλήγματα, μεταφέρθηκαν ἀπὸ ταξιδιῶτες ἀκόμα καὶ στὴν Ἀμερική, ἕνα ἀπὸ αὐτὰ τὰ κρανία, μᾶς ἀναφέρει ὁ Καστάνης, βρίσκεται στὴν κατοχὴ τοῦ Dr. Barren στὴ Βοστώνη[74].
Στὴ συνέχεια οἱ Τοῦρκοι μετέβησαν στὸ Βυζαντινὸ Μοναστήρι τῆς Νέας Μονῆς, τὸ ὁποῖο κτίσθηκε ἀπὸ τὸν Κων/νο τὸ Μονομάχο καὶ σφαγίασαν δύο χιλιάδες τριακοσίους Χίους[75]. Ὁ περικαλλὴς ναὸς ἐκάη καὶ οἱ θησαυροὶ ἡρπάγησαν[76].
Οἱ Τοῦρκοι ἀξιωματικοὶ ἐπεδόθησαν στὸ ἔργο καταγραφῆς τοῦ ἡμερολογίου τῆς τυραννίας, ἀποκόπτοντας τὰ αὐτιὰ ἀπὸ τὰ κεφάλια τῶν σφαγιασθέντων, γιὰ νὰ σταλοῦν διατηρημένα στὴν ἅλμη, σὲ βαρέλια, ποὺ θὰ στέλλονταν στὸ Σουλτᾶνο ὡς ἀπόδειξη τῆς ὑποταγῆς τους ἢ ὡς δελτία τῆς ἐπιτυχίας τους. Ἰδιαίτερη τιμὴ δινόταν ἂν τὰ κεφάλια ἀνῆκαν σὲ διακεκριμένους ἐκκλησιαστικοὺς ἢ πολιτειακοὺς ἄρχοντες. Ὁ κάθε σφαγέας ἔπαιρνε ἀμοιβὴ γιὰ κάθε χίλια διακόσια κεφάλια[77].
Οἱ νέοι Χῖοι ἔπεσαν ὡς μάρτυρες, προτιμώντας ἕνα δοξασμένο θάνατο ἀπὸ μία ἄχαρη ἀποστασία. Γονατίζοντας ὁ κάθε μάρτυρας ἀναφωνοῦσε: «Μνήσθητί μου Κύριε». Ἐνῷ ἔλεγε αὐτὰ τὰ λόγια τὸ γιαταγάνι ἔπεφτε ἐπάνω στὸ λαιμὸ του[78].
Στὴ συνέχεια ὁ ναύαρχος προέβη στὶς 4 Μαΐου στὴν ἐκτέλεση τῶν ὁμήρων ποὺ εἶχε συλλάβει. Ἀνέβασαν στὸ ἰκρίωμα τὸν Ἀρχιεπίσκοπο Πλάτωνα Φραγκιάδη καὶ ἄλλους πενῆντα, τὰ πτώματα τῶν ὁποίων προθυμοποιήθηκαν οἱ Ἑβραῖοι νὰ ρίξουν στὴ θάλασσα[79].
Ὁ Ἀνδρέας Μάμουκας μᾶς διέσωσεν ὀνομαστικὸν κατάλογον τῶν θυμάτων μὲ περισσότερες πληροφορίες γι’ αὐτοὺς[80]. Βεβαίως καὶ οἱ Τοῦρκοι δὲν ἔμειναν ἀτιμώρητοι, ἀφοῦ ἐνέσκυψε πανώλη καὶ μερικὰ ζῷα ἔγιναν ἰδιαζόντως δηκτικά. Γέμισε ἡ Χίος ἀπὸ ποντικοὺς καὶ γάτες ποὺ τρέφονταν ἀπὸ τὰ πτώματα. Οἱ γάτες μάλιστα τρελλάθηκαν, διότι κατελήφθησαν ἀπὸ ἕνα εἶδος ὑδροφοβίας καὶ τὸ δεῖγμα τους ἦταν θανατηφόρο δηλητηριασμένο[81].
Σημειώσεις:
[65] ὅ.π., σελ. 13. [66] Ἀθανάσιος Ἰ. Γκιάλας, Ἡ τυπογραφία εἰς τὴν Χίον καὶ τὰ Ψαρὰ κατὰ τοὺς χρόνους τοῦ ἀγῶνος, «Χιακή Ἐπιθεώρηση», Θ’ (1971), σ.σ. 6,10. [67] Α. Μάμουκας, ὅ.π., σελ. 14-16. [68] ὅ.π., σελ. 16. [69] ὅ.π., σελ. 16-17. [70] Βλ. ἀφήγηση Χρ. Πλ. Καστάνη, εἰς Μαρία Γ. Γιατράκου, Εἰδήσεις περὶ τῆς αἰχμαλωσίας, τῶν σφαγῶν, τοῦ ἐξισλαμισμοῦ τῶν Χίων κατὰ τῶν καταστροφῶν τῆς νήσου ὑπὸ τῶν Τούρκων (1822) καὶ περὶ τοῦ ρόλου τῶν Εὐρωπαίων προξένων, «Χιακὰ Χρονικά», τ. ΙΑ’, Ἀθῆναι 1979 καὶ αὐτοτελὲς ἀνάτυπον, Ἀθήνα 1980, σελ. 27. [71] ὅ.π., σελ. 38-39. [72] Βλ. ἀφήγηση Χρ. Πλ. Καστάνη, εἰς Μαρία Γ. Γιατράκου, Εἰδήσεις περὶ τῆς αἰχμαλωσίας, τῶν σφαγῶν, τοῦ ἐξισλαμισμοῦ τῶν Χίων κατὰ τῶν καταστροφῶν τῆς νήσου ὑπὸ τῶν Τούρκων (1822) καὶ περὶ τοῦ ρόλου τῶν Εὐρωπαίων προξένων, «Χιακὰ Χρονικά», τ. ΙΑ’, Ἀθῆναι 1979 καὶ αὐτοτελὲς ἀνάτυπον, Ἀθήνα 1980, σελ. 39. [73] ὅ.π. καὶ Βασ. Σφυρόερας, ὅ.π., σελ. 241. [74] Βλ. Χρ. Πλ. Καστάνης, Ὁ Ἕλληνας Ἐξόριστος (μετάφραση Χρήστου Γ. Γιατράκου), ὅ.π., σελ. 67. [75] ὅ.π. – Βλ. Χρ. Πλ. Καστάνης, ὅ.π., σελ. 39, – Ἀνδρέα Μάμουκα, ὅ.π., σελ. 19, – Μαρία Γ. Γιατράκου, Ἀπὸ τὴν Ἱστορία τῶν Σφαγῶν τῆς Χίου, ὅ.π., σελ. 15. [76] ὅ.π., σελ. 30. [77] Μαρία Γ. Γιατράκου, Ἀπὸ τὴν Ἱστορία τῶν Σφαγῶν τῆς Χίου, ὅ.π., σελ. 15. [78] ὅ.π., σελ. 15. [79] Χρ. Καστάνης, ὑπὸ Μαρίας Γ. Γιατράκου, Εἰδήσεις περὶ τῆς αἰχμαλωσίας…, ὅ.π., σελ. 40. [80] Βλ. Ἀνδρέας Μάμουκας, ὅ.π., σελ. 26 κ.ἑ. [81] Μαρία Γ. Γιατράκου, Εἰδήσεις ἀπὸ τὴν καταστροφὴ τῆς Χίου (1822) καὶ τὴν πυρπόληση τῆς τουρκικῆς ναυαρχίδας ἀπὸ τὸν Κανάρη (Μετάφραση ἀπὸ τὸ βιβλίον τοῦ Χριστ. Πλ. Καστάνη, Ἕλληνας Ἐξόριστος), Ἀνάτυπον ἀπὸ τὸν περιοδικὸν “Παρνασσός”, τόμ. ΚΗ’ (1986), σελ. 560, 563, 564 κ.ἑ.