Ο ΠΡΩΤΟΚΑΘΕΔΡΟΣ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΓΕΝΟΥΣ
Τῆς Μαρίας -Ἐλευθερίας Γ. Γιατράκου, Δρ. Ἱστορίας, Π.Α.
9ον
Ἀξίζει νὰ ἀναφερθεῖ ἄγνωστο ἔγγραφο, προερχόμενο ἀπὸ τὰ Γενικὰ Ἀρχεῖα τῆς Ὁλλανδίας, στὰ ὁποῖα ὑπάρχει πλοῦτος ἐγγράφων ἀφορώντων εἰς τὴν Ἑλληνικὴν Ἐπανάσταση. Ἴσως τὸ ἔγγραφο αὐτό, προερχόμενο ἀπὸ ξένο μάρτυρα, καὶ μάλιστα διπλωματικὸ ὑπάλληλο, γνωστὸ φίλο τῶν Τούρκων νὰ ὁδηγήσει σὲ ἐπανεκτίμηση τῆς μορφῆς τοῦ Γρηγορίου τοῦ Ε΄ καὶ ἀμερόληπτη καὶ δίκαιη κρίση γιὰ τὸν ἀπαγχονισθέντα Ἐθνάρχη.
Πρόκειται γιὰ τὸν Gaspard Testa, ὁ ὁποῖος διετέλεσεν ἐπὶ μακρὰ ἔτη διερμηνέας, στὴ συνέχεια γραμματέας καὶ ἐπιτετραμμένος τῆς Ὁλλανδίας στὴν Κωνσταντινούπολη, ὁ ὁποῖος σὲ σχετικὴ ἔκθεσή του πρὸς τὸ ἁρμόδιο Ὑπουργεῖο Ἐξωτερικῶν, ποὺ ἐστάλη τὴν ἑπομένην τῆς ἐκτελέσεως τοῦ Γρηγορίου Ε΄, ἐξιστορεῖ σύντομα, μὲ σαφήνεια καὶ κατηγορηματικὸ τρόπο, τὰ ἀφορῶντα εἰς τὴν μυστικὴν δράση, τὰ πατριωτικὰ αἰσθήματα καὶ τέλος τὸ μαρτύριο καὶ τὴν θυσία τοῦ Πατριάρχη. Ἡ ἔκθεση αὐτὴ ἔχει ἰδιαίτερη σημασία, γιατί προέρχεται ἀπὸ διπλωμάτη μὲ ἀντικειμενικὴ κρίση, ποὺ βρισκόταν στὴν πρωτεύουσα τῆς ὀθωμανικῆς αὐτοκρατορίας στὸν τόπο ποὺ διαδραματίσθηκαν τὰ γεγονότα.
Ἡ ὅλη πολιτεία τοῦ Γρηγορίου τοῦ Ε΄ ἐκδιπλώθηκε παραπάνω, εἶναι γνωστή, ὅπως εἶναι γνωστὴ καὶ ἡ συνεχὴς καχυποψία τῶν Τούρκων πρὸς τὸ πρόσωπό του καὶ οἱ κατὰ καιροὺς διώξεις ἐναντίον του. Δὲν ἀγνοοῦσε ἡ τουρκικὴ κυβέρνηση τὴν πατριωτικὴ δράση τοῦ Ἐθνάρχη καὶ τὴν συμμετοχὴν του εἰς πᾶσαν μυστικὴν πρωτοβουλίαν ἀποσκοποῦσαν εἰς τὴν ἀπελευθέρωση τῆς ὑπόδουλης πατρίδας καὶ τὴν ἀποκατάσταση τῆς ὀρθοδοξίας[93]. Οἱ ἀρχειακὲς πηγὲς γύρω ἀπὸ τὸ θέμα αὐτὸ εἶναι πλούσιες καὶ οἱ μαρτυρίες σαφεῖς.
Ἡ αὐστηρὴ κριτικὴ γι’ αὐτὸν ὀφείλεται στὴν ἔκδοση τῆς περίφημης ἐγκυκλίου, διὰ τῆς ὁποίας καταδικαζόταν καὶ μάλιστα δι’ ἀφορισμοῦ ἡ ἐπανάστασις τοῦ 1821 καὶ χαρακτηριζόταν οἱ ἀρχηγοί της ὡς προδότες. Εἶναι ὅμως πλέον γνωστὲς οἱ συνθῆκες ποὺ ἀνάγκασαν τὸν Πατριάρχη νὰ προβεῖ στὴν ἔκδοση τῆς ἐγκυκλίου προκειμένου να σώσει ἀπό βέβαιη γενική σφαγή και ὁλοσχερῆ ἀφανισμὸ τὸν ἑλληνικὸ πληθυσμό, δεδομένου ὅτι ὁ Πατριάρχης ἦταν σὲ θέση νὰ γνωρίζει ἀνάλογες ἐνέργειες ποὺ παρασκεύαζαν οἱ Τοῦρκοι καὶ περὶ τῶν ὁποίων μᾶς πληροφορεῖ σχετικὰ καὶ ὁ Testa[94]. Ἐξάλλου ἡ ἐπισφράγιση τοῦ μακροῦ μαρτυρίου του μὲ τὸν ἀπαγχονισμὸ του ὑπῆρξε σαφὴς ἀπόδειξη καὶ ἀποτέλεσε ἱερὸν σύμβολον γιὰ τοὺς ἀγωνιζόμενους ὀρθοδόξους Ἕλληνες.
Τὸ ἔγγραφο τοῦ Ὁλλανδοῦ ἐπιτετραμμένου προσφέρει μίαν ἀκόμη ἀδιάσειστη μαρτυρία κι’ ἐπιβεβαιώνει τὴν στάση τοῦ Πατριάρχη, τὸν ὁποῖον ὁ Σουλτᾶνος καταδικάζει ὡς προδότην καὶ συνωμότην κατὰ τῆς ἀκεραιότητος τοῦ τουρκικοῦ κράτους.
Ὁ Testa ἀπέστειλε πρὸς τὸ ὁλλανδικὸ Ὑπουργεῖον τῶν Ἐξωτερικῶν τρία κατὰ χρονολογικὴ σειρὰ ἔγγραφα: 1) τὴν πατριαρχικὴν «ἁπανταχοῦσα» περὶ ἀφορισμοῦ τῆς Ἐπαναστάσεως καὶ τῶν ἀρχηγῶν της[95], ἡ ὁποία ἐκδόθηκε κατόπιν διαταγῆς τοῦ σουλτάνου καὶ 2) Τὴν προκήρυξη (yasta = δημοσία καταδίκη), γιὰ τὴν καταδίκη τοῦ Γρηγορίου τοῦ Ε΄ ὡς προδότη καὶ συνωμότη[96] καὶ 3) Τὴν προσωπικὴ ἔκθεσή του ὡς ἐπιτετραμμένου γιὰ τὴν ἐξέλιξη τῶν γεγονότων καὶ τῶν ἰδιαιτέρων σχετικῶν πληροφοριῶν, μὲ ἡμερομηνία 25 Ἀπριλίου 1821.
Καὶ τὰ τρία ἔγγραφα ἔχουν συνταχθεῖ στὴ γαλλικὴ γλῶσσα, τὸ τελευταῖο κατ’ εὐθεῖαν σ’ αὐτήν, τὰ ἄλλα δύο ὅμως ἐκ μεταφράσεως, τὸ μὲν πρῶτο ἐκ τῆς ἑλληνικῆς τὸ δὲ δεύτερον ἐκ τῆς τουρκικῆς[97] .
Τὸ πρῶτον ἔγγραφον περιέχει τὸν ἀφορισμὸν τοῦ Γρηγορίου τοῦ Ε΄ κατὰ τῆς Ἐπαναστάσεως τῶν πρωτεργατῶν καὶ ὀπαδῶν της. Ἡ προκήρυξη γνωστὴ καὶ αὐτὴ περιέχει τὴν καταγγελία καὶ καταδίκη τοῦ Πατριάρχου Γρηγορίου γιὰ δολιότητα, προδοσία, μυστικὴ συνεργασία καὶ ὑποκίνηση τῶν ὑποδούλων σὲ ἐξέγερση κατὰ τῆς καθεστηκυίας ἀρχῆς, τέλος δὲ τὴν ἀπόφαση πρὸς θανατικὴν ἐκτέλεση, ἐπειδὴ ἀποκαλύφθηκε ἡ δράση του ὑπὲρ τῶν Ἑλλήνων καὶ ἡ προσπάθειά του νὰ συγκαλύψει τὴ συνωμοσία τῶν πρωτεργατῶν τῆς Ἐπαναστάσεως. Τὸ κείμενο αὐτὸ σὲ τουρκικὴ γλῶσσα εἶχε ἀναρτηθεῖ στὸ στῆθος τοῦ νεκροῦ Πατριάρχη.
Ἰδιαιτέρως ἀξιοπρόσεκτη εἶναι ἡ ἔκθεση τοῦ Ὁλλανδοῦ ἐπιτετραμμένου, Gaspard Testa. Ἀποκαλυπτικὲς οἱ εἰδήσεις. Στὴν ἀρχὴ ὁ Testa ἀναφέρει τὸν διορισμὸ τοῦ νέου μεγάλου βεζύρη ὡς καὶ τοῦ Σταυράκη Ἀριστάρχη εἰς διαδοχὴν ἐπὶ ἀπιστίαν καὶ συμμετοχὴν στὴν ἑλληνικὴν ἐπανάστασιν» τοῦ καρατομηθέντος πρίγκιπος Κωνσταντίνου Μουρούζη. Ἀποκαλύπτει τὴν σχεδιαζομένην ὀργάνωση ὑπὸ τῶν μαινόμενων τουρκικῶν στιφῶν μυστικῆς γενικῆς ἐπιθέσεως κατὰ τοῦ ἑλληνικοῦ πληθυσμοῦ τῆς Κωνσταντινουπόλεως μετὰ τὴν διάδοση τῆς εἰδήσεως γιὰ τὴν ἐπανάσταση μὲ σκοπὸ τὴν πλήρη ἐξόντωση τῶν Ἑλλήνων. Ἀναφέρει ὁ Testa ἐπίσης ὅτι ὁ Πατριάρχης ἦταν ἀναμφιβόλως γνώστης τῆς Ἐπαναστάσεως καὶ προσπάθησε νὰ τὴν ματαιώσει διὰ παντὸς μέσου, ἐπιδεικνύων ὑποταγὴν πρὸς τὸν Σουλτᾶνον, ἀπεφεύχθη ὅμως αὐτὴ τελικῶς χάρη στὴν ἔγκαιρη ἐπέμβαση τοῦ μεγάλου βεζύρη καὶ τῶν τουρκικῶν ἀρχῶν.
Στὴ συνέχεια ὁ Testa ἀναφέρει τὴ σύλληψη καὶ τὸν ἀπαγχονισμὸ τοῦ Πατριάρχη τὴν ἑπομένη τοῦ Πάσχα καὶ ἐκθέτει πληροφορίες περὶ τοῦ ἀπαγχονισμοῦ, ποὺ συγκεντρώθηκαν ἀπὸ ἀσφαλῆ πηγὴ καὶ μαρτυροῦν ὅτι παρὰ τὴν φαινομενικὴ δῆθεν προσήλωση τοῦ Πατριάρχη στὴν Ὑψηλὴ Πύλη καὶ παρὰ τὴν ἔκδοση τῆς καταδικαστικῆς κατὰ τῆς ἐπαναστάσεως «ἀπανταχούσας» ἀπὸ γραπτὲς πληροφορίες καὶ διασταυρούμενες γραπτὲς μαρτυρίες, ἀποδείχθηκε κατὰ τρόπον σαφῆ καὶ ἀναμφίβολον ὅτι ὁ Πατριάρχης καὶ πρὸ καὶ μετὰ τὴν ἔκρηξη τῆς Ἐπανάστασης βρισκόταν σὲ πλήρη γνώση καὶ συνεργασία μετὰ τῶν Ἐπαναστατῶν.
Καὶ σύμφωνα μὲ τουρκικὲς ἀσφαλεῖς πληροφορίες ὁ Γρηγόριος ὁ Ε΄ ἐνῷ φαινομενικῶς προσεποιεῖτο τὸν πιστὸν ὑπήκοον τοῦ σουλτάνου, στὴν πραγματικότητα ἦταν εἰς τῶν σημαντικότερων ὑποκινητῶν καὶ ὀργανωτῶν τῆς ὅλης ὑπόθεσης, ἐργαζόμενος κρυφίως μὲν ἀλλὰ δραστηρίως ὑπὲρ τῆς ἑλληνικῆς ἀνεξαρτησίας.
Ὁ Ὁλλανδὸς διπλωμάτης κλείνει τὴν ἔκθεσή του, παρέχοντας λεπτομέρειες γιὰ τὸν ἀπαγχονισμὸ τοῦ Γρηγορίου τοῦ Ε΄, γιὰ τὶς περιπέτειες τοῦ σεπτοῦ νεκροῦ, γιὰ τὴ διαπόμπευση τοῦ πτώματος καὶ τὸν καταποντισμό του στὴ θάλασσα.
Τέλος ὁ Testa ἐπανέρχεται στὸ θέμα τῆς καρατόμησης τοῦ μεγάλου διερμηνέως Μουρούζη καὶ ἀναλύει τὶς συνθῆκες τῆς καταδίκης του, ἕνεκα ἀπιστίας καὶ προδοσίας, ἀφοῦ προσπάθησε νὰ ἀποκρύψει τὸ πραγματικὸ περιεχόμενο συνωμοτικῶν ἐγγράφων, μὲ τὰ ὁποῖα ἀποδεικνυόταν ἡ συμμετοχὴ στὴν ἐπανάσταση ἐπισήμων προσώπων. Ὁ πονηρὸς ὅμως Σουλτᾶνος, διεπίστωσε τὴν ἀπάτη ἀπὸ τὴν μετάφραση τῶν ἐγγράφων αὐτῶν, τὰ ὁποῖα ἔδωσε σὲ ἄλλους ἔμπιστους μεταφραστὲς καὶ ἐπέβαλε στὸ Μουρούζη τὴν θανατικὴ ποινὴ[98] .
Ἀπὸ τὴν προκήρυξη μάλιστα, ὑπ’ ἀριθ. 461, ἡ ὁποία ἀνηρτήθη στὸ στῆθος τοῦ Πατριάρχη ἀπομονώνουμε δύο ὑψίστης σημασίας σημεῖα τοῦ κατηγορητηρίου. Τὸ ἕνα εἶναι ὅτι ὁ Σουλτᾶνος κατέκρινε τὸν Πατριάρχην ὅτι διηύθυνε τὴν ἐπανάσταση ἐκ τῶν παρασκηνίων ὡς ὁ πραγματικός μυστικός ἀρχηγός της καὶ τό ἄλλο, ὄτι ὁ ἴδιος ὁ Σουλτᾶνος ἔδωσε ἐντολήν εἰς τόν Πατριάρχην νά ἐξαπολύσει «ἁπανταχοῦσαν» καὶ νὰ ἀφορίσει τοὺς ὁπουδήποτε ἐπαναστάτες[99].
Σημειώσεις:
[93] Βλ. Γ.Θ. Ζώρα, ὅ.π. σ.128. [94] Βλ. Γ.Θ. Ζώρα, ὅπ., σ.128 [95] ὅ.π. σ. 129, ὅπου ὑποσημείωση 1 μὲ τὸν τίτλον τοῦ κειμένου: Le patriache de Constantinople lon de ce l’ anathema aux Ypsilanti et ses adherens – traduction du grec. [96] Βλ. Γ.Θ. Ζώρα, ὅ.π. σ. 129 ὅπου ὑποσημείωση 4 μὲ τίτλο τῆς προκήρυξης: «Traduction dy yasta de patriarche grec» καὶ ἡμερομηνία «22 Ἀπριλίου 1821». [97] ὅ.π. [98] Βλ. Γ.Θ. Ζώρα, ὅ.π., σ.130-131. [99] Βλ. ὅ.π. σ.133-134.