ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ Ε΄ ΠΑΤΡΙΑΡΧΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ
(1746-1821) Ο ΠΡΩΤΟΚΑΘΕΔΡΟΣ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΓΕΝΟΥΣ
Τῆς Μαρίας -Ἐλευθερίας Γ. Γιατράκου, Δρ. Ἱστορίας, Π.Α.
10ον- Τελευταῖον
Ἐκτὸς τῶν ἄλλων πηγῶν καὶ ἡ ἔκθεση τοῦ Ὁλλανδοῦ ἐπιτετραμμένου μαρτυρεῖ τὴν ἁγνότητα προθέσεων καὶ πράξεων ἀλλὰ καὶ τὴν πατριωτικὴ δράση τοῦ ἐκ Δημητσάνης Γρηγορίου τοῦ Ε΄ καὶ περὶ τῆς μυστικῆς συμμετοχῆς του σὲ κάθε ἀπελευθερωτικὴ κίνηση, τῆς ὁποίας ἐπιστέγασμα ὑπῆρξεν τελικῶς ἡ τραγικὴ πορεία πρὸς τὸ μαρτύριον καὶ τὴν θυσίαν[100].
Τὸ 1871 τὰ λείψανα τοῦ Γρηγορίου τοῦ Ε΄ μετακομίσθηκαν στὴ Μητρόπολη Ἀθηνῶν, ἀνηγέρθη ὁ ἀνδριάντας του στὰ Προπύλαια τοῦ Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν μὲ δαπάνη τοῦ διαμένοντος στὴν Ἀλεξάνδρεια φιλογενοῦς Γεωργίου Ἀβέρωφ[101]. Ἡ τελετὴ τῶν ἀποκαλυπτηρίων τοῦ ἀδριάντος ἔλαβε χώραν στὶς 25 Μαρτίου 1872. Μεστὸν πανηγυρικὸν λόγον ἐξεφώνησεν ὁ τότε Πρύτανης τοῦ Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν, Εὐθύμιος Καστόρχης, ἐνώπιον τῆς ἡγεσίας τοῦ ἔθνους καὶ τοῦ λαοῦ[102].
Ἡ πρυτανεία τοῦ Ἐθνικοῦ Πανεπιστημίου θέλοντας νὰ λαμπρύνει τὴν ἐθνικὴν καὶ ἀκαδημαϊκὴν αὐτὴ πανήγυρη ἀξίως τοῦ «μεγαλώνυμου Πατριάρχου» καὶ νὰ τὸν κοσμήσει, ὅπως ἔγραψε μὲ ἀειθαλῆ στέφανον ἐκ τοῦ Ἑλικῶνος, παρεκάλεσε τὸν ποιητὴν Ἀριστοτέλην Βαλαωρίτην, «ὅπως διὰ τῆς ἡδυεποῦς καὶ ἐθνικωτάτης γλώσσης του, προσαγορεύσει, τὸν ἀδριάντα τοῦ ἀθανάτου τούτου τέκνου τῆς νεωτέρας Ἑλλάδος, τοῦ παρασκευάσαντος ὅσον τὸ ἐπ’ αὐτῷ τὰ τοῦ μεγάλου ἡμῶν ἀγῶνος καὶ θύσαντος καὶ τὴν ψυχὴν αὐτοῦ ὑπὲρ τῆς ἡμετέρας ἐλευθερίας[103]» .
Συγκινητικὴ ὑπῆρξεν ἡ ἀνταπόκριση τοῦ ποιητῆ Ἀριστοτέλη Βαλαωρίτη. Ἀπομονώνουμε ὀλίγα λόγια ἀπὸ τὴν ἀπάντησή του πρὸς τὸν πρύτανην τοῦ Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν: «Καίτοι συναισθανόμενος τὴν ἀδυναμίαν μου καὶ μόλις τολμῶν νὰ προσηλώσω τὰ βλέμματά μου ἐπὶ τοῦ οὐρανίου σκηνώματος, ἔνθα βασιλεύει ἡ ψυχὴ τοῦ μεγάλου τῆς νεωτέρας Ἑλλάδος ἀθλητοῦ, ἀποδέχομαι μετὰ βαθύτατης συγκινήσεως τὴν ὑψηλὴν ἐντολήν, ἥν εὐπρεστήθητε νὰ μοὶ διαπιστευ-θῆτε»[104]. Εἶναι πιστεύω γνωστὸν εἰς ὅλους, τὸ ποίημά του: «Πὼς μᾶς θωρεῖς ἀκίνητος, ποῦ τρέχ’ ὁ λογισμός σου» κλπ.[105]
Τὸν Γρηγόριον τὸν Ε΄, τὸν κατ’ ἐξοχὴν Πατριάρχην τῆς ὀρθοδοξίας καὶ τοῦ Γένους παρέλαβεν ἡ δόξα, ἡ ἐθνικὴ ἱστορία, τὸ νέφος τῶν μαρτύρων τῆς πίστεως καὶ τῆς πατρίδας. Μὲ συνοδικὴ πράξη τῆς Ἐκκλησίας ἀνακηρύχθηκε ἅγιος τὸ 1921. Χρέος τῆς Ἐκκλησίας καὶ ἐθνικὸν[106]. Θὰ ἔλεγε κανεὶς ὅτι ἴσως τὸ μέγα μαρτύριον τοῦ Γρηγορίου τοῦ Ε΄ δὲν ὑπῆρξε τόσον ἡ ἀγχόνη, ὅσο ἡ ἐγκύκλιος τῆς 23ης Μαρτίου 1821, διὰ τῆς ὁποίας οἱ μὲν ἐπαναστάτες προτρέπονταν σὲ μετάνοια, ἀφωριζόταν δὲ ὁ ἀρχηγὸς τῆς Ἐπαναστάσεως, Ἀλέξανδρος Ὑψηλάντης[107]. Κι ὁ συναξαριστὴς του προσθέτει:
«Ἐν ἀγχόνῃ κἄν τέθνηκας Πατριάρχα,
ὅμως γὲ ἀεὶ ζῆς Ἐδὲμ τῇ θείᾳ.
Τῇ δεκάτῃ Πατριάρχης θῦμα γέγονεν ἕνεκα Γένους».
Ἂς θεωρηθεῖ ἡ σύντομη αὐτὴ μελέτη, ὡς ὀλίγον θυμίαμα εὐγνωμοσύνης ἀπὸ τ’ ἀπόκρυφο θυμιατήρι τῆς καρδιᾶς πρὸς τὸν πρωτοκάθεδρο τῆς Ὀρθοδοξίας καὶ τοῦ Γένους.
Σημειώσεις:
[99] Βλ. ὅ.π. σ.133-134. [100] ὅ.π. σ. 138. [101] Βλ. Τὰ τῆς τελετῆς τῶν ἀποκαλυπτηρίων τοῦ ἀδριάντος τοῦ Ἀοιδίμου Πατριάρχου Γρηγορίου τοῦ Ε΄, γενομένης τὴν 25η Μαρτίου τοῦ 1872, ἐν Ἀθήναις, 1872, σ.2-3. [102] Βλ. [103] ὅ.π., σ.21. [104] ὅ.π., σ.22. [105] ὅ. π., σ. 26. [106] Βλ. Τάσο Γριτσόπουλο, ὅ.π., σ. 741. [107] Βλ. Κ.Κ. Παπουλίδη, ὅ.π., σ. 14.