ΜΕΡΟΣ Α΄
Οἱ προθῆκες καὶ τὰ ράφια τῶν σημερινῶν βιβλιοπωλείων κατακλύζονται ἀπὸ βιβλία ποὺ πραγματεύονται (κατὰ κανόνα ἐπικριτικὰ) τὶς λεγόμενες «θεωρίες συνωμοσίας», ἐνῶ ἀπὸ καιροῦ εἰς καιρὸν τέτοιου εἴδους ἐνσωματώνονται ὡς προσφορὲς κάποιων κυριακάτικων ἐφημερίδων. Τὸ φαινόμενο αὐτὸ εἶναι εὐεξήγητο, ἀφοῦ ὅποιος ὁρίζει τί εἶναι «συνωμοσία» καὶ τί «θεωρία συνωμοσίας» ὁρίζει, ἀντιστοίχως, τί εἶναι ἀλήθεια καὶ τί ψέμα. Καί, φυσικά, μπορεῖ νὰ προπαγανδίσει τὴν ἀλήθεια ὡς ψέμα καί, ἀντιστρόφως, τὸ ψέμα ὡς ἀλήθεια.
Δὲν εἶναι, βεβαίως, διόλου τυχαῖο ὅτι κατὰ τὴν συμπλήρωση ἑνὸς ἔτους ἀπὸ τὴν κήρυξη τῆς πανδημίας τοῦ κορωνοϊοῦ καὶ διαρκοῦντος τοῦ μαζικοῦ-πειραματικοῦ ἐμβολιασμοῦ κατὰ τοῦ συγκεκριμένου ἰοῦ, δηλ. τὸν Αὔγουστο τοῦ 2021, μαζὶ μὲ τὴν ἐφημερίδα «τὸ Βῆμα», εἶχε διανεμηθεῖ τὸ βιβλίο «Θεωρίες συνωμοσίας. Συνδέοντας τὰ στοιχεῖα» (Μέρος Α΄ καὶ Β΄), τὴν ἔκδοση τοῦ ὁποίου ἔχουν ἐπιμεληθεῖ οἱ Richard Green καὶ Rachel Robison (μτφ.: Κατερίνα Κολόκα). Ἤδη στὸν πρόλογο τοῦ βιβλίου αὐτοῦ (Μέρος Α΄, σελ. 15), ὁ ὁποῖος τιτλοφορεῖται «Μακάρι νὰ ὑπῆρχε ἐμβόλιο κατὰ τῆς εὐπιστίας», γίνεται προπαγάνδα ὑπὲρ τῶν ἐμβολιασμῶν: «οἱ θεωρίες συνωμοσίας μπορεῖ νὰ ὁδηγήσουν σὲ πραγματικὰ προβλήματα. Αὐτὸ ὀφείλεται στὸ γεγονὸς ὅτι ἀποκρύπτουν τὴν ἀλήθεια, πρᾶγμα ποὺ μπορεῖ νὰ ὁδηγήσει σὲ πολὺ σοβαρὲς βλάβες. Γιὰ παράδειγμα, οἱ ἀντιεμβολιαστὲς ἔχουν συμβάλει τὰ μέγιστα στὴν ἐπιστροφὴ ἀσθενειῶν ποὺ οὐσιαστικὰ εἶχαν ἐξαλειφθεῖ ἐδῶ καὶ δεκαετίες».
Ἡ προπαγάνδα ὑπὲρ τῶν ἐμβολιασμῶν συμπληρώνεται στὸ Β΄ Μέρος τοῦ ὡς ἄνω βιβλίου (σελ. 37 ἑπ.), ὅπου εἶναι δημοσιευμένο ἕνα ἄρθρο τοῦ Kendal Beazer ὑπὸ τὸν τίτλο «Ἐμβολιασμοί, αὐτισμὸς καὶ ἐμπιστοσύνη». Σὲ αὐτό, ὁ συγγραφέας ἀναφέρει ὅτι «τὰ τελευταῖα εἴκοσι χρόνια ὑπάρχει μία μετατόπιση δυναμικῆς λόγῳ τῶν μέσων κοινωνικῆς δικτύωσης. Ἕνα μεμονωμένο ἄτομο ποὺ θὰ εἶχε ὑποβαθμιστεῖ νὰ φωνάζει τὶς ἀπόψεις του σὲ μία γωνιά, τώρα ἔχει ἔντονη ψηφιακὴ φωνὴ, γιὰ νὰ ἀγγίξει ἑκατομμύρια ἀνθρώπους. Ἡ δυσπιστία στοὺς ἐμβολιασμοὺς ἔχει βρεῖ πρόσφορο ἔδαφος καὶ κατάφερε νὰ ἀνθήσει ἐκεῖ. Τὸ ἐμβολιαστικὸ κίνημα ἔχει βρεῖ ἀντίσταση μὲ τὴ μορφὴ τῶν διαδικτυακῶν μιμιδίων ποὺ κοινοποιοῦνται ἀνάμεσα σὲ φίλους, οἰκογένεια καὶ ἀνθρώπους μὲ παρόμοια ἐνδιαφέροντα ἢ ἀπόψεις. Αὐτὰ τὰ μιμίδια δὲν εἶναι ἐλεγμένα οὔτε ὑπόκεινται σὲ κάποιον κανονισμὸ, γιὰ νὰ ἐλεγχθεῖ ἡ ἐγκυρότητά τους – ὄχι μόνο ἀπὸ τὸ ἀντιεμβολιαστικὸ κίνημα, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τοὺς ὑποστηρικτὲς τῶν ἐμβολίων».
Πολὺ σημαντικὴ εἶναι ἡ παρατήρηση τοῦ Beazer σὲ σχέση μὲ τὸ ἂν «ὁ ὑποχρεωτικὸς ἐμβολιασμὸς [εἶναι] ἡ καλύτερη προσέγγιση στὴν ἐξάλειψη τῶν ἀσθενειῶν» (σελ. 47). Ἡ ἀπάντησή του εἶναι ἀρνητική: «Ἀπὸ τὴν πλευρὰ τῆς ἐμπιστοσύνης διαβρώνει περαιτέρω τὴ σχέση ἐμπιστοσύνης λόγῳ τῆς ἰσχυρῆς δυναμικῆς ποὺ κρέμεται πάνω ἀπὸ τὰ κεφάλια τῶν γονέων».
Στὸ ἄρθρο τοῦ M R. X. Dentith («διαπρεποῦς εἰδικοῦ τῆς Νέας Ζηλανδίας στὶς ρουμανικὲς θεωρίες συνωμοσίας») μὲ τίτλο «Ἀπὸ ἐξωγήινες σαῦρες ποὺ ἀλλάζουν μορφὴ μέχρι τὸν παραποιημένο φάκελο τοῦ Ἰράκ», τὸ ὁποῖο εἶναι δημοσιευμένο στὸ προαναφερθὲν βιβλίο (σελ. 19 ἑπ., 21), ἐπισημαίνεται ὅτι «οἱ περισσότεροι θεωρητικοὶ συνωμοσιολογίας» συγκλίνουν στὴν ἑξῆς διαπίστωση: «Μία “συνωμοσία” εἶναι ἁπλῶς 1. ἕνα σχέδιο ἀνάμεσα σὲ δύο ἢ περισσότερους ἀνθρώπους, οἱ ὁποῖοι 2. δουλεύουν μυστικὰ 3. γιὰ κάποιον σκοπό». Συνακολούθως, «μία θεωρία συνωμοσίας εἶναι ἁπλῶς μία θεωρία γιὰ μία συνωμοσία».
Ὡστόσο, ὁ κακόσημος ὅρος «θεωρία συνωμοσίας» «εἶναι κάτι παραπάνω ἀπὸ μία θεωρία γιὰ μία συνωμοσία», στὸ μέτρο ποὺ ὅσοι τὸν χρησιμοποιοῦν μιλοῦν «γιὰ κάτι ποὺ σίγουρα ὑπονοεῖται ὡς ὕποπτο» (σελ. 22), ἂν καὶ ὁ συγγραφέας παραδέχεται ὅτι «δὲν εἶναι ξεκάθαρο ἂν ἡ συνήθης χρήση τῆς “θεωρίας συνωμοσίας” ἀναφέρεται ἀπαραίτητα σὲ κάτι ποὺ εἶναι ἐγγενῶς ὕποπτο» (σελ. 24).
Σὲ κάθε περίπτωση, τὸ κλειδὶ τῆς κατ’ ἀρχὴν ἀμφισημίας βρίσκεται στὴν χρήση τοῦ ὅρου «θεωρία», ἀφοῦ μία θεωρία μπορεῖ νὰ εἶναι ὀρθὴ ἢ ἐσφαλμένη, λογικὴ ἢ παράλογη, τεκμηριωμένη ἢ ἀτεκμηρίωτη (Pigden, Ὅλοι εἶναι συνωμοσιολόγοι, εἰς: Greene/Robison, ὅ.π., σελ. 47 ἑπ., 58). Παρὰ ταῦτα, τὸ κυρίαρχο ρεῦμα τῆς ὑπερεθνικῆς ἐλίτ, ποὺ καθοδηγεῖ τὰ νήματα τῶν ἐπιμέρους ἐθνικῶν ἐλίτ, κατάφερε μέσῳ τῆς προπαγάνδας νὰ προσδώσει στοὺς ὅρους «θεωρία συνωμοσίας» καὶ «συνωμοσιολόγος» ἀρνητικὴ χροιά, ὥστε ἐν τέλει μὲ τοὺς χαρακτηρισμοὺς αὐτοὺς νὰ ἀποδίδεται μία «ἠθικὴ κηλίδα», μία προπαγανδιστικὴ «ρετσινιὰ» σὲ ὅποιον προσπαθεῖ νὰ ἀνακαλύψει τὴν ἀλήθεια, ἑστιάζοντας τὴν προσοχή του στὰ λεγόμενα «ὑπόγεια ρεύματα» τοῦ σκοτεινοῦ κόσμου μας.
Περαιτέρω, ὑποστηρίζεται εὐρέως (βλ. π.χ. Keil, Verschworungserzahlungen aus Sicht der Kriminalpsychologie und ihre besondere Rolle im Milieu von “Reichsburgern”, “Impfgegnern” und “QAnon-Anhangern”, εἰς: Luttig/Lehmann [ἐπιμ. ἔκδ.], Verschworungstheorien. Ursprung – Anhanger – Bewaltigung, 2022, σελ. 13 ἑπ., 21) ὅτι τὰ βασικὰ ἀξιώματα τῶν «θεωριῶν συνωμοσίας» εἶναι τὰ ἑξῆς: α) τίποτε δὲν συμβαίνει τυχαῖα, β) τίποτε δὲν εἶναι ὅπως φαίνεται, γ) ὅλα συνδέονται μεταξύ τους.
Κάποιοι ἀναλυτὲς τῶν θεωριῶν συνωμοσίας ἐπισημαίνουν καυστικά, ἂν ὄχι χλευαστικά, ὅτι ἡ χαρακτηριστικὴ φράση τῶν συνωμοσιολόγων εἶναι ἡ ἑξῆς: «ἐλέγχουν τὰ πάντα». Ὡς ἀσκοῦντες τὸν καθολικὸ ἔλεγχο ὑπονοοῦνται ὅσοι ἀνήκουν σὲ μασονικὲς στοές, ἐν γένει σὲ μυστικὲς ἑταιρεῖες ἢ εἰδικότερα σὲ μυστικὲς ὑπηρεσίες, οἱ πεφωτισμένοι (ἰλουμινάτι), τὰ ὑψηλόβαθμα στελέχη τῶν κυβερνήσεων κ.λπ. Κοινὸ γνώρισμα ὅλων αὐτῶν τῶν προσώπων εἶναι ἡ δίψα γιὰ ἄσκηση ἐξουσίας, ἡ ὁποία ἐν τέλει καταλήγει στὸν ἔλεγχο ἑνὸς ἔθνους ἢ ἀκόμη καὶ ὁλόκληρης τῆς ἀνθρωπότητας. Ὡς κοινὸς τόπος τῶν θεωριῶν συνωμοσίας ὑποστηρίζεται ὅτι πρέπει νὰ ἀναγνωρισθεῖ ἡ ἀδίστακτη χρήση οἱουδήποτε μέσου εἶναι κατάλληλο γιὰ τὴν εὐδοκίμηση τῶν κακόβουλων σκοπῶν ποὺ ὑπηρετοῦν οἱ συνωμότες. Ὑπὸ αὐτὸ τὸ πρῖσμα, πίσω ἀπὸ συμβάντα ποὺ ἀντιμετωπίζονται ἀπὸ τὰ συστημικὰ μέσα ὡς «δυστυχήματα» καὶ «καταστροφὲς» κρύβονται ἄνομοι σχεδιασμοὶ μιᾶς ὑπερεθνικῆς ἐλὶτ ποὺ διαχειρίζεται τὶς τύχες τῶν λαῶν (Lutter, Sie kontrollieren alles! Verschworungstheorien als Phanomen der Postmoderne und ihre Verbreitung uber das Internet, Τόμ. 2, 2001, σελ. 12 ἑπ.).
Ὅποιος, βεβαίως, ἀσπάζεται τὴν ὡς ἄνω καταφρονητικὴ περιγραφὴ λησμονεῖ ὅτι ἡ ἱστορία τῆς ἀνθρωπότητος ἄρχισε νὰ διαγράφει τὴν λοξοδρομημένη πορεία της μετὰ τὴν ἀρχέγονη συνωμοσία, ποὺ ὀργάνωσε ὁ ἑωσφόρος ἐναντίον τῶν Πρωτοπλάστων, ἐπιτιθέμενος στὴν οὐσία ἐναντίον τοῦ Δημιουργοῦ τοῦ σύμπαντος κόσμου. Ἔτσι, ὅταν δημιουργήθηκαν τὰ διάφορα ἔθνη, οἱ λαοὶ τους κατάντησαν ἕρμαια τῆς κυνηγετικῆς ἐξουσίας, ἡ ὁποία γιὰ νὰ τοὺς κυβερνήσει κατέφευγε πάντοτε στὰ δύο ὑπερόπλα τῆς προπαγάνδας: τὴν ἀπάτη καὶ τὸν ἐξαναγκασμό. Παράλληλα, ἡ ἐξουσία ἐργαζόταν παρασκηνιακά, ὥστε οἱ μαζάνθρωποι νὰ μὴ μποροῦν νὰ ἀντιληφθοῦν τοὺς σατανικοὺς κανόνες τοῦ παιχνιδιοῦ. Ὁ κόσμος μας δὲν εἶναι ἀγγελικὰ πλασμένος, ἀλλὰ διαβολικὰ παραπλανημένος. Ὅσοι νομίζουν ὅτι οἱ συνωμοσίες ἀποτελοῦν ἀποκυήματα κάποιων γραφικῶν ἢ παρανοϊκῶν (ποὺ γι’ αὐτὸν τὸν λόγο ὑποτίθεται ὅτι πρέπει νὰ ἀποκαλοῦνται «συνωμοσιολόγοι»), τὸ πιθανότερο εἶναι ὅτι εἴτε πάσχουν ἀπὸ νοσηρὴ ἀφέλεια εἴτε προσπαθοῦν νὰ συγκαλύψουν τὶς συνωμοσίες ὄντας ἀναπόσπαστο κομμάτι τους.
Tὸ 2024 κυκλοφόρησε ἀπὸ τὶς ἐκδόσεις «Μεταίχμιο» σὲ ἑλληνικὴ μετάφραση (Κωστῆ Πανσέληνου) ἕνα πολὺ ἐπικίνδυνο βιβλίο μὲ τίτλο «Θεωρίες Συνωμοσίας». Συγγραφεῖς του εἶναι οἱ Βρετανοὶ Ἴαν Ντὰντ (Ian Dunt) καὶ Ντόριαν Λίνσκι (Dorian Lynskey). Ὁ πρῶτος εἶναι ἀρθρογράφος στὴν ἐφημερίδα “i”, ἐνῶ, παράλληλα, ἐμφανίζεται σὲ τηλεοπτικὲς καὶ ραδιοφωνικὲς ἐκπομπές. Ὁ δεύτερος γράφει σὲ πολλὰ μέσα ἐνημέρωσης γιὰ διάφορα θέματα, ὅπως μουσική, κινηματογράφο καὶ πολιτική. Μαζὶ μὲ τὸν Ντὰντ συμπαρουσιάζει τὸ podcast Origin Story.
Παρότι, λοιπόν, τὸ βιογραφικὸ τῶν δύο συγγραφέων εἶναι ἰδιαιτέρως πτωχό, δὲν εἶχαν κανένα ἀνασχετικὸ φραγμὸ νὰ καταπιαστοῦν βιβλιογραφικὰ μὲ τὴν ἰδιαιτέρως δημοφιλῆ θεματικὴ τῶν «θεωριῶν συνωμοσίας», τοποθετώντας στὸ πεδίο αὐτὸ ἕνα εὐρὺ φάσμα ἑρμηνειῶν γιὰ κομβικῆς σημασίας ἱστορικὰ γεγονότα.
Ἤδη ἀπὸ τὶς πρῶτες σελίδες, οἱ συγγραφεῖς καθιστοῦν ἔκδηλο τὸ ἀντιεπιστημονικὸ καὶ μεροληπτικὸ ὕφος γραφῆς τους, σπεύδοντας νὰ χλευάσουν διάφορους πολιτικοὺς ὡς «ἀκροδεξιοὺς» ἢ «παρανοϊκοὺς» (σελ. 10/11), ἐπειδὴ εἶχαν τὸ σθένος νὰ μιλήσουν γιὰ τὸ «σκοτεινὸ σχέδιο ὑποκατάστασης τοῦ γηγενοῦς πληθυσμοῦ ἀπὸ πρόσφυγες» (ἐδῶ ἀνήκει ἡ πρώην ὑπουργὸς Ἐσωτερικῶν τῆς Βρετανίας Σουέλα Μπρέιβερμαν) ἢ γιὰ «βαθὺ κράτος ποὺ προσπαθοῦσε νὰ ὑπονομεύσει τὴ βρετανικὴ δημοκρατία» (ἐδῶ ἀνήκει ἡ πρώην Βρετανίδα πρωθυπουργὸς Λὶζ Τράς).
Οἱ συγγραφεῖς ἀντιπαρατίθενται τόσο μετωπικὰ σὲ ὅποιον τολμᾶ νὰ ὑποστηρίζει κάτι διαφορετικὸ ἀπὸ τὸ λεγόμενο «κυρίαρχο ρεῦμα», ποὺ κάνουν λόγο γιὰ «δύο χωριστὰ σύμπαντα». Τραβᾶνε δὲ τὸ σχοινὶ στὰ ἄκρα, σημειώνοντας ὅτι «οἱ θεωρίες συνωμοσίας δὲν εἶναι πλέον τὸ θέμα ψυχαγωγικῶν τηλεοπτικῶν σειρῶν, στίχων τοῦ χὶπ χὸπ ἢ μεταμεσονύκτιων συζητήσεων σὲ φοιτητικοὺς κοιτῶνες», ἀλλὰ «ἀποτελοῦν ὑπαρξιακὴ ἀπειλὴ κατὰ τῆς δημοκρατίας μας»!
Ἡ τελευταία φράση κτυπᾶ καμπανάκι γιὰ τὸν τρόπο μὲ τὸν ὁποῖο μπορεῖ νὰ κριθεῖ, στὸ ἐγγὺς ἢ ἀπώτερο μέλλον, ὅτι θὰ πρέπει νὰ καταπολεμηθεῖ ἡ «συνωμοσιολογία». Τὰ πλέον δρακόντεια μέτρα εἶναι γνωστὸ τοῖς πᾶσι ὅτι λαμβάνονται ἐναντίον τῶν λεγόμενων «ἐχθρῶν τῆς δημοκρατίας». Μόνο ποὺ προηγουμένως πρέπει νὰ συμφωνήσουμε πῶς ὁρίζεται ἡ δημοκρατία. Διότι ἂν σήμερα ζοῦμε σὲ ἕνα καθεστὼς ψευτο-δημοκρατίας ἤ, μὲ ἄλλα λόγια, κρυπτοδικτατορίας, τότε ἡ ἀλήθεια ἔχει ἀνάποδο πρόσημο: ἐχθρὸς εἶναι αὐτὸς ποὺ αὐτοανακηρύσσεται προστάτης τῆς «δημοκρατίας» καί, ἀντιστοίχως, εἶναι φίλος της ὅποιος στοχοποιεῖται ὡς «ἐχθρός» της.
Εἶναι, ἄλλωστε, ἕνα τετριμμένο τέχνασμα τῶν προπαγανδιστῶν νὰ ἀναποδογυρίζουν τὴν πραγματικότητα κατηγορώντας τὸν κατήγορο (accusing the accuser), προκειμένου νὰ θολώνουν τὰ νερὰ καὶ ἔτσι νὰ συγκαλύπτουν τὴν λερωμένη φωλιά τους. Μὲ αὐτὴν τὴν λογική, ἡ κηλίδα τῆς «συνωμοσιολογίας» ἀποσκοπεῖ στὴν πονηρὴ (καὶ συνήθως προληπτικὴ) ἄμυνα κάθε συνωμότη, ὁ ὁποῖος, διὰ τῆς ἀντιστροφῆς τῶν ρόλων τοῦ κατηγορουμένου καὶ τοῦ κατηγόρου, προσπαθεῖ νὰ φυλάξει τὰ νῶτα του.
Μὲ ἄλλα λόγια, οἱ κακόσημοι-ἀπαξιωτικοὶ ὅροι «θεωρία συνωμοσίας» καὶ «συνωμοσιολόγος» εἶναι μία πανούργα ρετσινιὰ ποὺ ἐπινοήθηκε, γιὰ νὰ συγκαλύπτει κάθε ζοφερὴ-ἀντισυστημικὴ ἀλήθεια καὶ νὰ προφυλάσσει τοὺς σατανοκίνητους συνωμότες ἀπὸ τὶς κατηγορίες ποὺ τοὺς ἀποδίδουν ὅσοι ἔχουν καταλάβει μὲ ποιοὺς κανόνες καὶ ποιὰ μοτίβα παίζει ἡ ἐλὶτ τὸ μισάνθρωπο παιχνίδι της κατὰ τῶν λαῶν.
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Ι. ΒΑΘΙΩΤΗΣ