412 ἔτη ἀπό τόν θάνατόν του
2ον.-Τελευταῖον
Μποροῦμε νὰ ἐπανεκτιμήσουμε τὸ ἔργο τοῦ Θεοτοκόπουλου διαβάζοντας τὰ πυκνὰ αὐτόγραφα σχόλια τοῦ ἰδίου, ποὺ κάλυπταν τὰ περιθώρια δύο συγγραμμάτων τῆς πλούσιας βιβλιοθήκης του.
Ὁ Θεοτοκόπουλος διακρίθηκε τόσο σὲ θρησκευτικὲς συνθέσεις ὅσο καὶ σὲ προσωπογραφίες. Στὸν τομέα τῶν προσωπογραφιῶν ἡ συνεισφορὰ του εἶναι σημαντικὴ κι ἀποτέλεσε πρότυπο γιὰ τὸν Ντιέγκο Βελάσκεθ.
Διασώζονται καὶ τρεῖς τοπιογραφίες του, οἱ δύο ἀπὸ τὶς ὁποῖες ἀπεικονίζουν τὸ Τολέδο.
Ὁ Γκρέκο ἀπόκτησε στὴν Ἱσπανία ἕνα γιό, τὸν Γιώργη-Ἐμμανουήλ, ποὺ ἀκολούθησε τὰ καλλιτεχνικὰ βήματα τοῦ πατέρα του.
Ὁ Δομήνικος Θεοτοκόπουλος μέσα ἀπὸ τὴν πολυκύμαντη διαδρομή του, μοιρασμένη στὴν τέχνη καὶ στὴ ζωή, ὑπῆρξε πνευματικὴ μορφή, μὲ ἀνυποχώρητη στάση ἐνάντια στὸ κατεστημένο, μὲ σθεναρὴ ὑποστήριξη τοῦ ἀγώνα τῶν Κρητικῶν κατὰ τῶν Βενετσιάνων, μὲ συνεχεῖς μετακινήσεις, μὲ σύγκρουση μὲ τὴν Ἱερὰ Ἐξέταση, ἀλλὰ ἐλεύθερη προσωπικότητα κι ἀσυμβίβαστη, τόσο στὴν Κρήτη ὅσο καὶ στὴ Βενετία, στὸ Μπασάνο, στὴ Ρώμη, ἢ στὸ Τολέδο [10]. Θὰ πεῖ γι’ αὐτὸν ὁ Παναγιώτης Κανελλόπουλος στὴν «Ἱστορία τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ Πνεύματος»: «Ὁ Γκρέκο στὸ Λαοκόοντα» εἶναι ἕνας μέγας ὁραματιστής, ὅπως εἶναι καὶ στὰ περισσότερα ἔργα τῆς θρησκευτικῆς τέχνης.. Ἀγάπησε φαίνεται πολὺ τὴ ζωή, ἀλλὰ εἶδε ὅσο ζοῦσε τὸ αἰώνιο». [11]
Στὶς 7 Ἀπριλίου 1614 πέθανε ὁ Δομήνικος Θεοτοκόπουλος. Κοντὰ του ὁ γιὸς του Γιώργης –Ἐμμανουήλ, ἡ γυναίκα τοῦ γιοῦ του Ἀλφονσίνα, οἱ δύο ἐγγονές του.
Στὸ «Λίμπρο ντ’ Ἐντιέρος» (Βίβλος ἐνταφιασμένων) στὸ Τολέδο γράφτηκε: «Στὶς 7 Ἀπριλίου 1714 πέθανε ὁ Δομήνικος Θεοτοκόπουλος χωρὶς διαθήκη. Θάφτηκε στὸν Ἅγιο Ντομίγκο ἔλ Ἀντίγκουο. Ὁ Θεὸς νὰ ἀναπαύσει τὴν ψυχή του».
Στὰ στερνά του ἄφησε εὐχὴ νὰ τοῦ βάλουν στὸν τάφο του τὸν πίνακά του, «Ἡ γέννηση τοῦ Χριστοῦ». Τὸ ἀπέφυγε ὁ γιός του, γιὰ νὰ μὴ χαθεῖ ἕνα ἀριστούργημα. Ὁ Γκρέκο θεωροῦσε τὴ σύνθεσή του αὐτὴ ἀπὸ τὶς ἐκφραστικότερες τῆς ἑλληνοβυζαντινῆς καὶ κρητικῆς τεχνοτροπίας. Ὅπως γράφει ὁ Δημ. Σιατόπουλος παίζει συναρπαστικὰ μὲ τὸ φῶς στὰ πρόσωπα. Μὲ ἑστία φωτιᾶς φωτὸς τοῦ Ἰησοῦ [12].
Ὁ φλογερὸς Ἱσπανὸς ποιητὴς Λουδοβῖκος Γκόγκορα τοῦ ἀφιέρωσε ἕνα συγκινητικὸ ἐπιτύμβιο ποίημα.
Τὸ 1619 τὰ ὀστᾶ του μεταφέρθηκαν καὶ θάφτηκαν στὸ Σάντο Τορκοκάτο [13] Ἡ ἐκκλησία αὐτὴ ἀργότερα κατεδαφίστηκε, μὲ ἀποτέλεσμα νὰ χαθεῖ τὸ φέρετρό του. Στὴν ἀπογραφὴ ποὺ συνέταξε ὁ γιὸς του μετὰ τὸ θάνατο τοῦ Γκρέκο ἀναφέρονται 143 ὁλοκληρωμένοι πίνακες, 45 γύψινα ἢ πήλινα προπλάσματα, 150 σχέδια, 30 σχέδια γιὰ ρετὰμπλ, καθὼς ἐπίσης 200 χαρακτικὰ ἔργα.
Τὸ ἔτος 2014 κηρύχθηκε ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα καὶ τὴν Ἱσπανία ἔτος Δομήνικου Θεοτοκόπουλου γιὰ τὴν ἐπέτειο τῶν τετρακοσίων χρόνων ἀπὸ τὸν θάνατό του.
Τοῦ γίγαντα αὐτοῦ τῆς Τέχνης ποὺ παραμένει διὰ βίου «El Greco», ὁ Ἕλληνας, ὁ Κρητικός, ὁ Ὀρθόδοξος, ὁ βυζαντινὸς ποὺ ὑπέγραφε πάντοτε τὰ ἔργα του ἑλληνικὰ μὲ βυζαντινοὺς χαρακτῆρες: «Δομήνικος Θεοτοκόπουλος ὁ Κρὴς ἐποίει».
Ἂς θεωρηθεῖ τὸ παρὸν δημοσίευμα ὡς ἐλάχιστο δεῖγμα τιμῆς καὶ εὐγνωμοσύνης πρὸς τὸν ἄνθρωπο τῆς Τέχνης καὶ τοῦ πνεύματος ποὺ ἀναμετρήθηκε μὲ τὴν Ἱερὰ Ἐξέταση. Μία ἀναμέτρηση τοῦ φωτὸς ποὺ ἐκπροσωποῦσε ὁ μεγάλος ζωγράφος μὲ τὸ σκότος τῆς Ἱερᾶς Ἐξέτασης. Καὶ τελικὰ νίκησε τὸ φῶς κι οἱ φωτεινὲς ἀξίες ποὺ ἀποτύπωσε μὲ τὸν χρωστήρα του.
Σημειώσεις: [10] Βλ. Δημήτρης Σιατόπουλος, Ἒλ Γκρέκο, ὁ ζωγράφος τοῦ Θεοῦ, Ἀθήνα 2007 (πίσω ἐξώφυλλο). [11] Βλ. ὅ.π., σ. 432, 433. [12] Δημ. Σιατόπουλος, ὅ.π., σ. 336. [13] Κ.π., σ. 436-437. – Βικιπαίδεια, ὅ.π.