Ὑπὸ Δρ. Φιλ. Μαρίας Ἐλευθερίας Γ. Γιατράκου
1ον
Τὸ ἔτος 2026 μ.Χ. ἀποτελεῖ ὁρόσημο γὰ τοὺς Ἕλληνες καὶ γιὰ τὸν κόσμο ὁλόκληρο. Ὄχι μόνον διότι ἡ ἱστορικὴ μνήμη ἀνακαλεῖ σημαντικὰ ἱστορικὰ γεγονότα, ἀλλὰ καὶ διότι εἶναι ἐπετειακὸ γιὰ δύο μεγάλες μορφὲς ποὺ κράτησαν ψηλὰ τὸ Γένος μας μὲ τὴ λαμπρὴ πνευματικὴ διαδρομή τους.
Ἅγιος Κοσμᾶς ὁ Αἰτωλὸς ἡ ἐπιφανέστερη λαοπαιδευτικὴ καὶ νεοπατερικὴ μορφὴ τῆς νεοελληνικῆς ἐθνότητας, ὁ ἐπιβλητικότερος λαϊκὸς ἀναγεννητὴς τῶν τελευταίων χρόνων τῆς τουρκικῆς σκλαβιᾶς.
Ὁ Διδάσκαλος καὶ Φωτιστὴς τοῦ Γένους, ποὺ ἄναψε φωτεινοὺς φάρους παιδείας μὲ τὴν ἵδρυση ἑκατοντάδων σχολείων καὶ προετοίμασε τὴν ὥρα τῆς λευτεριᾶς.
Ἡ ἄλλη μορφὴ παγκόσμια καὶ πανανθρώπινη μὲ τὴν οὐράνια διαδρομὴ στὸ χῶρο τῆς Τέχνης, ζωγραφικῆς, γλυπτικῆς, ἀρχιτεκτονικῆς τίμησε τὸ ἑλληνικὸ ὄνομα μὲ ἔργα ἀριστουργήματα ποὺ θαυμάζουν οἱ ἄνθρωποι ὅλης τῆς γῆς, ἀθανατίζοντας τὸ ὄνομά του.
Ὁ Δομήνικος Θεοτοκόπουλος, γνωστὸς μὲ τὸ ἱσπανικὸ προσωνύμιο El Greco, δηλαδὴ ὁ Ἕλληνας, γεννήθηκε τὸ 1541 στὸ Χάνδακα.
Ἡ παιδεία του κλασσική, ἀνθρωπιστική, θρησκευτική.
Ἡ οἰκογένειά του εὔπορη, τοῦ ἔδωσε τὴ δυνατότητα νὰ τύχει ἀρίστης παιδείας. Ὁ πατέρας του φοροσυλλέκτης καὶ ἔμπορος [1]. Εἶχε κι ἕνα μεγαλύτερο ἀδελφό, τὸν Μανώλη Θεοτοκόπουλο, ποὺ ἀκολούθησε τὸ ἐπάγγελμα τοῦ πατέρα του. Παρόλο ποὺ στὴν ἐποχὴ του συνυπῆρχαν στὴν Κρήτη Ὀρθόδοξοι καὶ Παπικοί, ἡ πιθανότερη ἐκδοχὴ εἶναι πὼς ἡ οἰκογένειά του ἦταν ὀρθόδοξη καὶ μὲ βάση τὰ ἀρχεῖα καὶ νόμιμα ἔγγραφα ἕνας θεῖος του ἦταν ὀρθόδοξος ἱερέας, ἐνῶ τὸ ὄνομα τοῦ Δομήνικου δὲν καταγράφεται στὰ ἀρχεῖα τῶν βαπτίσεων τῆς παπικῆς ἐκκλησίας στὴν Κρήτη [2].
Ὁ Θεοτοκόπουλος ἐκπαιδεύτηκε ἁγιογράφος, σύμφωνα μὲ ἔγγραφο τοῦ 1563 ἴσως κοντὰ στὸν Μιχαὴλ Δαμασκηνό, σπούδασε καὶ τὰ κλασσικὰ γράμματα πιθανῶς κοντὰ σὲ μοναχούς [3].
Σπούδασε τὴν ἀρχαία ἑλληνικὴ καὶ κλασσικὴ γραμματεία, κρίνοντας ἀπὸ τὴν πλούσια βιβλιοθήκη ποὺ κληροδότησε μετὰ τὸ θάνατό του στὴν Κρήτη, ποὺ ἀποτέλεσε μέρος τῆς ἑνετικῆς ἐπικράτειας ἀπὸ τὸ 1211. Οἱ ζωγράφοι καὶ οἱ ἁγιογράφοι συνδυάζουν τὸ βυζαντινὸ ἰδίωμα μὲ τὶς δυτικὲς ἐπιρροὲς καὶ φιλοτεχνοῦσαν κυρίως φορητὲς εἰκόνες, διαμορφώνοντας τὴ λεγόμενη «Κρητικὴ Σχολή». Στὸ Χάνδακα ἐργάζονταν κατὰ τὸν 16ο αἰώνα περίπου διακόσιοι ζωγράφοι, ὀργανωμένοι σὲ συντεχνίες. Ὁ Θεοτοκόπουλος ἐξασκοῦσε ἐπίσημα τὸ ἐπάγγελμα τοῦ ζωγράφου καὶ ἀπὸ ἐπίσημο ἔγγραφο τῆς ἐποχῆς θεωρεῖται ὡς δάσκαλος (maestro Domenigo) [4]
Ἀνήσυχο πνεῦμα ὁ Θεοτοκόπουλος μετέβη στὴ Βενετία καὶ δούλεψε κοντὰ στὸν Τιτσιάνο. Ὅλοι ἐκπλήσσονται καὶ θαυμάζουν στὴ Ρώμη τὸ χάρισμα τοῦ Ἕλληνα ζωγράφου μὲ τὸ ἐκπληκτικὸ προσωπικὸ στύλ. Στὴ Βενετία ἔπρεπε νὰ συναγωνισθεῖ μὲ καλλιτέχνες τοῦ διαμετρήματος τοῦ Jacopo Robusti, τοῦ Tintoreto ποὺ ἀπασχολοῦνταν μὲ τὴ διακόσμηση τῆς Scuola de San Rocco, καθὼς ἐπίσης μὲ τὸ Jacopo del Ponte Bassano ἢ τὸν Paolo Caliari, τὸν Veronese [5]. Ἔγινε μέλος τῆς Ἀκαδημίας τοῦ St. Lucas καὶ τὰ διανοητικά του ἐνδιαφέροντα ἀναπτύχθηκαν κοντὰ σὲ λαμπρὲς προσωπικότητες, ἀνθρώπους ὅπως ἦταν ὁ Καρδινάλιος Farnesco. Συνδέθηκε ἐπίσης μὲ τὸν διακεκριμένο ἐκκλησιαστικό, ποὺ συνδεόταν μὲ τὴν Ἀρχιεπισκοπὴ τοῦ Toledo.
Ὅλες οἱ περιστάσεις τοῦ ἔδιναν ἐλπίδα ὅτι ἀνέμενε ἕνα καλύτερο μέλλον, στὴν Ἱσπανία, ὅπου μποροῦσε νὰ βρεῖ ἐργασία στὴν ἀρχικὴ διακόσμηση τοῦ παλατιοῦ Escorial. Τὰ χρόνια τοῦ El Greco στὴν Ἱσπανία, πρέπει νὰ θεωρηθοῦν ὡς χρόνια σπουδῆς καὶ προετοιμασίας ποὺ θὰ τοῦ ἔδιναν τὴν εὐκαιρία νὰ ἀναδυθεῖ καὶ νὰ ἀναπτύξει τὴν ἀληθινὴ καλλιτεχνική του προσωπικότητα .
Ἔργα τοῦ Greco διάσημα κατὰ τὴν παραμονή του στὴν Ἰταλία βρίσκονται στὰ διασημότερα Μουσεῖα τοῦ κόσμου.
Τὸν χειμώνα τοῦ 1576 -77 ὁ Δομήνικος Θεοτοκόπουλος ἀναχώρησε γιὰ τὴν Ἱσπανία κι ἀφοῦ ἔμεινε γιὰ λίγο στὴ Μαδρίτη ἐγκαταστάθηκε τελικὰ στὸ Τολέδο, σπουδαῖο οἰκονομικὸ καὶ πολιτιστικὸ κέντρο, ἱκανὸ νὰ τὸν κάνει νὰ ρίξει τὶς ρίζες του ἐκεῖ καὶ νὰ ἀναπτύξει τὶς καλλιτεχνικές του ἐμπνεύσεις [6]. Στὴν ἀρχὴ ἀνέλαβε νὰ φιλοτεχνήσει τρία ρετὰμπλ γιὰ τὴ μοναστηριακὴ ἐκκλησία τοῦ Ἁγίου Δομήνικου τοῦ Παλαιοῦ (Santo Domingo el Antiguo) καὶ μία ἐλαιογραφία μὲ θέμα τὸ διαμερισμὸ τῶν ἱματίων τοῦ Χριστοῦ, γνωστὴ ὡς El Espolio, γιὰ τὸν καθεδρικὸ ναὸ τῆς πόλης [7]. Ὁ Θεοτοκόπουλος ἐργάζεται ἀσταμάτητα στὸ Τολέδο καὶ εἰκονογραφεῖ συνθέσεις ἀριστουργηματικὲς συνδυάζοντας μὲ θαυμαστὴ ἱκανότητα στοιχεῖα ἀπὸ τὸν Τιτσιάνο καὶ τὸν Μιχαὴλ Ἄγγελο, παραδίδοντας τελικὰ μία πρωτότυπη σύνθεση. Ἐκτὸς ἀπὸ ἔργα ζωγραφικῆς ἀνέλαβε καὶ τὸ ἀρχιτεκτονικὸ σχέδιο τῶν ρετὰμπλ καὶ ἄλλα διακοσμητικὰ στοιχεῖα του [8].
Ἡ καλλιτεχνικὴ «ἀφασία» στὸ Τολέδο ἔμελλε νὰ μεταβληθεῖ, ὄχι χωρὶς ἀγώνα, σὲ εὔκρατη ζώνη ἐλευθερίας καὶ δημιουργίας. Ὁ Γκρέκο κατόρθωσε νὰ διαπλάσει ὁ ἴδιος τὸν ὁρίζοντα ὑποδοχῆς τοῦ ἔργου του.
Ὁ Δομήνικος Θεοτοκόπουλος ἔχει γιὰ μᾶς τοὺς Ἕλληνες ἰδιαίτερη σημασία, διότι πραγματοποιεῖ τὴν ἰδανική μας Ἀναγέννηση ποὺ ματαίωσε ἡ Τουρκικὴ κατάκτηση. Ὅλα αὐτὰ χάρη στὶς θαυμαστὲς συγκυρίες τῆς ζωῆς του, τὴν καταγωγή, τὴν παιδεία του, τὴ βυζαντινὴ πολιτεία, τὴν πνευματικὴ καὶ καλλιτεχνική του διαδρομὴ μέσα ἀπὸ τὴ Βενετία καὶ τὴ Ρώμη καὶ τὴν τελική του ἐγκατάσταση στὸ Τολέδο [9]. Ἔτσι ἑρμηνεύεται τὸ ἀνεξήγητο αὐτὸ μετέωρο τῆς ἱστορίας τῆς τέχνης γι’ αὐτὸν τὸν ἀετὸ τῆς Κρήτης ποὺ βρῆκε τὴν ἀετοφωλιά του στὸ Τολέδο κι ἐξελίχθηκε ὑφολογικὰ καὶ ἀποφασιστικὰ ἡ τέχνη του.
Σημειώσεις:
[1] Βλ. Δομήνικος Θεοτοκόπουλος, Βικιπαίδεια,χ.α.δ. [2] ὅ.π. [3] ὅ.π. καὶ Περιοδικὸ «Ἡ Δρᾶσις μας», Ἰανουάριος 2014, τεῦχος 515, σ.7. [4] Βλ. Βικιπαίδεια, ὅ.π. [5] Santiago Alcolea, El Greco, Spain 1990. σ. 9 (Ediciones Poligrafa S.A.) [6] ὅ.π., σ.10 [7] Βικιπαίδεια, ὅ.π. [8] ὅ.π. [9] Βλ. Μαρία Λαμπράκη – Πλάκα, Ἀπὸ τὸν Θεοτοκόπουλο στὸ Σεζάν, Ἀθήνα 1993, χ.α.σ. ἔκδοση Ἐθνικῆς Πινακοθήκης – Μουσείου Ἀλέξανδρου Σούτσου.