Γράφει ο Κωνσταντίνος Ι. Βαθιώτης
Με αφορμή την πρόσφατη τραγωδία στην Τανάγρα μίλησα στην «Ελεύθερη Πένα» του δημοσιογράφου Δημήτρη Δραγάτη, όπου θίξαμε τα ακόλουθα ζητήματα:
- Πρέπει να εξακολουθήσουν να λαμβάνουν χώρα αεροπορικές επιδείξεις, και μάλιστα με την συμμετοχή αεροσκαφών της πολεμικής αεροπορίας, δεδομένου ότι από μια επισκόπηση αντίστοιχων επιδείξεων στο εξωτερικό προκύπτει ότι χάνονται ανθρώπινες ζωές, όχι μόνο από την πλευρά των πιλότων αλλά και των θεατών;
- Ποια είναι τα αναγκαία μέτρα ασφαλείας σε τέτοιες εκδηλώσεις; Τηρήθηκαν στην προκειμένη περίπτωση;
- Ποιες αντιφάσεις υπάρχουν ανάμεσα στην διεξαγωγή τέτοιων εκδηλώσεων και στην ρητορική της μηδενικής ανοχής της κυβέρνησης που βιώσαμε επί κορωνοϊού αλλά και συνεχίζουμε να βιώνουμε σε σχέση π.χ. με την οδική κυκλοφορία;
- Πώς διαμορφώνεται η ανταγωνιστική σχέση ελευθερίας και ασφάλειας στο πλαίσιο τέτοιων εκδηλώσεων;
- Πόσο θεμιτό είναι να αποδεχόμαστε τον θάνατο ανθρώπων, ακόμη και δεκάδων, στο όνομα της οργανωμένης ψυχαγωγίας;
- Φθάσαμε σε σημείο να μας φαίνεται φυσιολογικό να πληρώνει ένας λάτρης αεροπορικών επιδείξεων εισιτήριο αποδεχόμενος να δει ζωντανά να συντρίβεται ένα αεροσκάφος και να πεθαίνει το πλήρωμά του;
- Αρκεί να προβάλλεται ωχαδερφιστικά η διαπίστωση ότι έτσι λειτουργεί η κοινωνία του θεάματος;
- Μπορούν να αντιμετωπίζονται οι πιλότοι ως ήρωες, όταν πεθαίνουν με αυτόν τον τρόπο; Και ποιες νομικές συνέπειες έχει ο χαρακτηρισμός ενός θύματος ως ήρωα;
- Μπορούν να αναζητηθούν ευθύνες της κυβέρνησης, ακόμη και ποινικές ευθύνες του υπουργού εθνικής αμύνης ή της ηγεσίας της πολεμικής αεροπορίας; Θα έπρεπε να είχαν κάποιοι παραιτηθεί;
- Μπορεί να αποτελεί άλλοθι το γεγονός ότι επί πολλά χρόνια διοργανώνονται σε όλα τα κράτη τέτοιες αεροπορικές επιδείξεις;
- Τι δίδαγμα μπορούμε να αντλήσουμε από την σύγκριση με το άθλημα της πυγμαχίας που και αυτό συνεχίζει κανονικά να διεξάγεται παρά τους εκατοντάδες θανάτους ή σοβαρούς τραυματισμούς των τελευταίων 100 ετών;
Στην συνέχεια ακολουθεί άρθρο για εμβάθυνση στον πυρήνα των θέσεων που ακούστηκαν στην παραπάνω εκπομπή:
ΠΥΓΜΑΧΙΑ ΚΑΙ ΟΔΗΓΗΣΗ
Παρά το γεγονός ότι εκατοντάδες πυγμάχοι έχουν πεθάνει τα τελευταία 100 χρόνια εξαιτίας της συμμετοχής τους σε αγώνες πυγμαχίας και ακόμη περισσότεροι έχουν τραυματισθεί σοβαρά κατά την διάρκεια της εκάστοτε αναμέτρησης, η πυγμαχία εξακολουθεί να υφίσταται ως άθλημα και να το απολαμβάνουν όχι μόνο όσοι συμμετέχουν ενεργά σε αυτό βγάζοντας το ψωμί τους, αλλά και όσοι θεατές ευφραίνονται από το θέαμα των μαυρισμένων ματιών ή του αιμορραγούντος προσώπου («άρτος και θεάματα»!).
Φυσικά, αντίστοιχος κίνδυνος μπορεί να προέλθει και από τον «βασιλιά των σπορ», δηλ. το ποδόσφαιρο: οι σοβαροί τραυματισμοί από κτυπήματα του αντιπάλου ή ακόμη και οι εξίσου σοβαροί αυτοτραυματισμοί βρίσκονται στην ημερήσια διάταξη του συγκεκριμένου αθλήματος, ενώ καθόλου σπάνιοι δεν είναι πλέον –ιδίως από το 2020 και μετά– οι αιφνίδιοι θάνατοι κατά την διάρκεια μιας ποδοσφαιρικής αναμέτρησης. Ουδείς διανοήθηκε, όμως, μέχρι σήμερα να εισηγηθεί την κατάργηση του ποδοσφαίρου.
Αλλά και πέραν του αθλητικού πλαισίου, ένα άλλο κλασικό παράδειγμα κινδυνώδους δραστηριότητος που, παρά τις σωματικές βλάβες και τους θανάτους που συνεπιφέρει σε καθημερινή βάση είναι αδιανόητο να απαγορευθεί, είναι η οδήγηση I.X. αυτοκινήτου. Χάρη σε αυτό, ο πολίτης έχει την δυνατότητα όχι μόνο να ψυχαγωγείται διοργανώνοντας εκδρομές με τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειάς του ή και με φίλους του, αλλά και να πηγαίνει στην δουλειά του ή να μεταβαίνει επειγόντως στο νοσοκομείο όταν δεν υπάρχει εύκαιρο άλλο μεταφορικό μέσο.
ΕΠΙΤΡΕΠΟΜΕΝΗ ΔΙΑΚΙΝΔΥΝΕΥΣΗ
Για να δικαιολογηθεί η λειτουργία τέτοιων τομέων αναγνωρισμένης κοινωνικής δραστηριότητας εξαιτίας της οποίας ξεκληρίζονται οικογένειες, εφαρμόζονται στο Ποινικό Δίκαιο οι νομικές κατασκευές της λεγόμενης κοινωνικά πρόσφορης (δηλ. δόκιμης/ανεκτής) συμπεριφοράς ή της επιτρεπόμενης διακινδύνευσης.
Η καθοδηγητική σκέψη που υποκρύπτεται στην καθιέρωση των δύο αυτών θεσμών είναι η εξής: Αν το Δίκαιο απαγόρευε οιαδήποτε προσβολή των εννόμων αγαθών των πολιτών (ιδίως της ζωής και της υγείας), τότε όλες οι εκφάνσεις του κοινωνικού βίου θα έπρεπε να παραλύσουν. Με τα λόγια του αείμνηστου Χανς Βέλτσελ (Hans Welzel), διακεκριμένου καθηγητή Ποινικού Δικαίου στην Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου της Βόννης και εμπνευστή της κατασκευής της κοινωνικής προσφορότητας:
μια τέτοια καθολική απαγόρευση θα μας υποβίβαζε σε μπιμπελό ενός μουσειακού κόσμου.
Η λογική της απόλυτης ασφάλειας, την οποία προπαγανδίζουν νυχθημερόν οι σύγχρονοι λαϊκιστές αλλά και πανούργοι πολιτικοί, προετοιμάζει το έδαφος για την εγκαθίδρυση ενός καμουφλαρισμένου ολοκληρωτισμού. Όπως παρατηρεί ο Βόλφγκανγκ Μιτς (Wolfgang Mitsch), ομότιμος καθηγητής Ποινικού Δικαίου στην Νομική Σχολή του Πότσδαμ:
η εφαρμογή μέτρων που αποσκοπούν στην απόλυτη ασφάλεια κάνουν την ζωή των πολιτών να είναι άχρωμη, πληκτική και μονότονη (“no risk, no fun”), όπως συμβαίνει στις κοινωνίες ομοιομορφίας που περιγράφονται σε δυστοπικά μυθιστορήματα ή απεικονίζονται σε ταινίες επιστημονικής φαντασίας (Mitsch, Das erlaubte Risiko im Strafrecht, JuS 2018, σελ. 1161 επ., 1164).
Ωστόσο, για να μπορεί να θεωρηθεί επιτρεπτή μια διακινδύνευση στους προαναφερθέντες τομείς κοινωνικής δραστηριότητος, είναι απαραίτητο να πληρούται μια κρίσιμη προϋπόθεση, την οποία είχε επισημάνει ο μακαρίτης καθηγητής Ποινικού Δικαίου Γεώργιος-Αλέξανδρος Μαγκάκης ήδη από το 1963 στην μελέτη του με τίτλο «Η επιτρεπόμενη κινδυνώδις δράσις ως λόγος αποκλείων το άδικον», δημοσιευμένη στον Τιμητικό Τόμο επί τη 125τηρίδι του Αρείου Πάγου (σελ. 103 επ., 111). Ειδικότερα, θα πρέπει:
«να έχουν ληφθή πάντα τα υπό της σωφροσύνης ενδεικνυόμενα μέτρα, ώστε, χωρίς να παρακωλύεται η λειτουργία του σχετικού τομέως κοινωνικής δραστηριότητος […], ο εκ της δράσεως κίνδυνος να περιορίζεται εις τον ελάχιστον δυνατόν βαθμόν».
ΑΕΡΟΠΟΡΙΚΕΣ ΕΠΙΔΕΙΞΕΙΣ
Όσα αναφέρθηκαν παραπάνω σκιαγραφούν τον θεωρητικό καμβά μέσα στον οποίο πρέπει να κινηθεί κανείς για να αξιολογήσει προσηκόντως το τραγικό αεραθλητικό δυστύχημα στην Τανάγρα, όπου από το 2012 διοργανώνονται επιδείξεις με συμμετοχή ελληνικών και ξένων μαχητικών αεροσκαφών προς τέρψιν του φιλοθεάμονος κοινού.
Με δεδομένο ότι, βάσει προγενέστερων εμπειριών, τέτοιες επιδείξεις ενδέχεται να οδηγήσουν στον θάνατο όχι μόνο των πιλότων που επιχειρούν ριψοκίνδυνους ελιγμούς αλλά και των θεατών που παρακολουθούν την επίδειξη (π.χ. στις 27 Ιουλίου 2002 είχαν χάσει την ζωή τους 77 άνθρωποι από συντριβή ουκρανικού μαχητικού αεροσκάφους που κατέπεσε πάνω στο πλήθος κατά την διάρκεια air show στο αεροδρόμιο του Σκνύλιβ), για την ελαχιστοποίηση του αμοιβαίου κινδύνου κατά της ζωής των πιλότων και των θεατών είναι αναγκαίο να εφαρμόζονται αυστηροί κανόνες ασφαλούς διεξαγωγής της επίδειξης τόσο ως προς τους πιλότους όσο και ως προς τους θεατές:
Θα πρέπει π.χ. να έχει καταστρωθεί και δοκιμασθεί ένα ασφαλές πλάνο πτήσης και ελιγμών μακριά από βιομηχανικές εγκαταστάσεις και δασικές εκτάσεις, να λαμβάνουν μέρος μαχητικά αεροσκάφη που δεν είναι γηρασμένα και υπό απόσυρση, αλλά ηλεγμένα και πιστοποιημένα ενόψει των αυξημένων απαιτήσεων ενός τέτοιου σόου, οι δε πιλότοι τους να είναι πεπειραμένοι και άριστα εκπαιδευμένοι για ελιγμούς υψηλού ρίσκου σε χαμηλό ύψος, με επίγνωση των ορίων του αεροσκάφους. Τηρήθηκαν τα ανωτέρω;
Σημειωτέον ότι, από τις χώρες της ΕΕ, η Ελλάδα είναι η μοναδική που χρησιμοποιεί Phantom, ενώ το μοιραίο αεροσκάφος ήταν ηλικίας άνω των 50 ετών (στις 30.1.2023, πετώντας με τον ίδιο τύπο αεροσκάφους, είχαν σκοτωθεί κοντά στο Κατάκολο δύο ακόμη πιλότοι μας κατά την διάρκεια εκπαιδευτικής πτήσης).
Βάσει του σεναρίου της επίδειξης, ο κατά τον εκφωνητή της εκδήλωσης «ζωντανός θρύλος» θα κατέβαινε από τα 2.000 στα 300 πόδια, θα πραγματοποιούσε ελιγμό με δεξιά στροφή για να αναπτύξει ταχύτητα στα 550 μίλια και στην συνέχεια να επιχειρήσει ταχεία άνοδο πάνω από τον διάδρομο! Άραγε, πόσο ρεαλιστικό και ασφαλές ήταν το συγκεκριμένο σενάριο επίδειξης για ένα βαρύ μαχητικό Phantom;
Πέρα, όμως, από τα εύλογα ερωτήματα σε σχέση με τους κανόνες και τα μέτρα ασφαλείας που θα έπρεπε να έχουν τηρηθεί από κάθε πλευρά, ώστε η αεροπορική επίδειξη της Τανάγρας να εγκυμονεί τον μικρότερο δυνατό κίνδυνο για ανθρώπινες ζωές και έτσι να μπορεί να υπαχθεί στο πεδίο της επιτρεπόμενης διακινδύνευσης, ο γενικότερος φλέγων προβληματισμός που ανακύπτει από την πρόσφατη συμφορά είναι ο εξής:
ΙΠΤΑΜΕΝΟ ΤΣΙΡΚΟ
Σε σύγκριση με την διοργάνωση αθλητικών αναμετρήσεων ή με την λειτουργία των μέσων συγκοινωνίας και μεταφοράς, οι αεροπορικές επιδείξεις καλύπτουν τις ψυχαγωγικές ανάγκες ενός μάλλον περιορισμένου κοινού. Επίσης, η υπερχρεωμένη Ελλάδα είναι μια χώρα που, λόγω των συγκρουσιακών σχέσεών της με την Τουρκία, τα μαχητικά της οποίας παραβιάζουν συστηματικά τον εναέριο χώρο μας, δεν έχει την πολυτέλεια να παραχωρεί τα πολεμικά αεροσκάφη της για αεροπορικές επιδείξεις που διοργανώνουν ιδιωτικές εταιρείες παίζοντας στα ζάρια την ζωή των πιλότων, καθώς και την ακεραιότητα του πανάκριβου αεροπορικού στόλου μας.
Θα ήταν, λοιπόν, σώφρον, υπό το πρίσμα της ορθολογικής, γενικής και αφηρημένης στάθμισης του δημόσιου κόστους και οφέλους, να απαγορευθούν εφεξής άπαξ διά παντός τέτοιες ανόητες επιδείξεις, ώστε να μην πληρώσουμε πρόσθετο φόρο αίματος, θυσιάζοντας κι άλλους Ικάρους μας στον νεοφιλελεύθερο βωμό του βρεφοποιητικού θεάματος.
Αλλά και σε διεθνές επίπεδο, πρέπει επιτέλους να κυριαρχήσει η κοινή λογική και να απαγορευθούν από παντού οι αεραθλητικές εκδηλώσεις:
Τα μαχητικά αεροσκάφη κατασκευάζονται για να αναχαιτίζουν τον εχθρό προστατεύοντας τον πληθυσμό, όχι για να κάνουν ακροβατικά, θέτοντας σε κίνδυνο ζωής το πλήρωμά τους και το συγκεντρωμένο πλήθος. Γι’ αυτό, αν δεν σταματήσουν εδώ και τώρα οι παραστάσεις των «ιπτάμενων τσίρκων», το τίμημα για την αποξένωση ενός αντικειμένου από τον λειτουργικό σκοπό του (ακροβατικά μαχητικά) και, αντιστοίχως, ενός υποκειμένου από τον επαγγελματικό ρόλο του (πιλότος-ακροβάτης) θα πληρώνεται από καιρού εις καιρόν πολύ ακριβά μέσα στους κόλπους της σύγχρονης, αλλοτριωμένης «κοινωνίας του θεάματος» (Guy Debord). Η τεχνολογία σκοτώνει, πόσω μάλλον όταν χρησιμοποιείται στρεβλά-ανάποδα!
Τέλος, αφ’ ης στιγμής η παρούσα κυβέρνηση προπαγανδίζει νυχθημερόν το αυταρχικό δόγμα της μηδενικής ανοχής, υπό την έννοια ότι δεν νοείται να χάνεται ποτέ και για κανέναν λόγο ούτε μία ανθρώπινη ζωή (γι’ αυτό, άλλωστε, έχει μετατρέψει την οδική κυκλοφορία σε οργουελικό τοπίο ψηφιακής επιτήρησης με «κάμερες παντού» και όρια ταχύτητας κατάλληλα για ανθρωποχελώνες), είναι προδήλως αντιφατικό να επιτρέπει την λειτουργία «ιπτάμενων τσίρκων» για την διεξαγωγή εν δυνάμει φονικών επιδείξεων, εκθέτοντας σε κίνδυνο την ζωή των πιλότων της ελληνικής αεροπορίας αλλά και του φιλοθεάμονος κοινού.
Κι αντί να υπάρξουν ηχηρές παραιτήσεις, με πνεύμα Πόντιου Πιλάτου τα δύο νέα θύματα μετονομάσθηκαν παραπλανητικώς σε «ήρωες», ενώ, παράλληλα, μέχρι να βρεθούν οι επόμενοι «αναλώσιμοι ιπτάμενοι ακροβάτες», κηρύχθηκε τριήμερο πένθος στις Ένοπλες Δυνάμεις, βγαλμένο, ως συνήθως, από τον «τσελεμεντέ» της λαϊκιστικής προπαγάνδας.