«ΣΥΛΗΣΙΣ ΝΟΥ…ΚΑΙ ΦΘΟΡΑ ΦΡΕΝΩΝ»
του Ιωάννου Β. Κωστάκη
«Χαίρε, συ γαρ ενουθέτησας τους συληθέντας τον νούν.
Χαίρε, η τον φθορέα των φρενών καταργούσα».
Ερμηνεία: «Χαίρε Παναγία, διότι συ νουθέτησες, συνέτισες αυτούς των οποίων ο νους πλανήθηκε, λεηλατήθηκε απ’ τον σατανά. Χαίρε συ που καταργείς εκείνον (τον Διάβολο), ο οποίος διαφθείρει τον νου, την ορθοφροσύνη μας».
Επεξήγηση: Συληθέντες τον νούν. Απ’ το ρήμα συλώ= αφαιρώ, κλέπτω, λεηλατώ.
Νουθετώ= συμβουλεύω, δίδω νούν. Καταργώ= αχρηστεύω, παύω, καταλύω.
Οι χαιρετισμοί αυτοί απευθυνόμενοι στην Παναγία με απλά λόγια λένε: Συ Παναγία καταστρέφεις την εξουσία του διαβόλου, ο οποίος φθείρει, διαφθείρει τας φρένας, τον νου. Διότι ο νους μας έπρεπε να είναι αφοσιωμένος στον Θεό, και ο άνθρωπος ως νουνεχής (=έχων υγιή τον νού) να εκτελεί το θέλημά Του. Εν τούτοις έρχεται ο απατεώνας διάβολος και παίρνει, κλέπτει τον αγαθό αυτό νού, το καλό μυαλό, τις καλές σκέψεις, απ’ τον άνθρωπο. Στη θέση τους δε βάζει ολέθρια, καταστρεπτικά, αμαρτωλά νοήματα. Κλέβει τα αγαθά και τα αντικαθιστά με την πολύμορφη αμαρτία.
α. Σύλησις του νού.
Η αμαρτία αγκαλιάζει κα φθείρει ολόκληρη την ψυχοσωματική ανθρώπινη ύπαρξη. Κυρίως όμως λυμαίνεται, καταστρέφει, βλάπτει πρωτίστως τον νού, που είναι, αποτελεί το κέντρο της προσωπικότητας του ανθρώπου. Ο νους πρώτος λεηλατείται απ’ την αμαρτία. Όταν εισβάλει ο εχθρός, τον κλέβει, αρπάζει το πνευματικό περιεχόμενό του. Ξηραίνει την ικμάδα της πνευματικής δύναμής του. Η δαιμονική κακουργία παραλύει την ανοδική τάση και ορμή του. Όταν ο νους λεηλατείται απ’ τον εχθρό, τότε γίνεται καταγώγιο (=κατάλυμα, κέντρο ακολασίας), της διαφθοράς, σπήλαιο ληστών, καταφύγιο ακαθάρτων πνευμάτων.
Το πολυτιμότερο αγαθό είναι ο νους. Όποιος τον χάσει γίνεται δυστυχής. Το πολύτιμα πράγματα πάντοτε αντιμετωπίζουν αυξημένο κίνδυνο, διότι «κλέπται διορύσσουσι και κλέπτουσι». Μπορεί, όμως, να κλαπεί ο νους; Αυτόν τον μεγάλο κίνδυνο επισημαίνει ο υμνογράφος όταν απευθυνόμενος στην Παναγία της λέγει: «Χαίρε, συ γαρ ενουθέτησας του συληθέντας τον νούν». Αλήθεια ποιος μπορεί να κλέψει, και πως κλέβεται ο νους του ανθρώπου;
β. Πως κλέβεται ο ανθρώπινος νους.
- Η συχνότερη περίπτωση κλοπής του νού είναι όταν σκοτίζεται, θολώνει η σκέψη του ανθρώπου. Αυτό δε γίνεται όταν μέσα του τον εξουσιάζει, επικρατεί κάποιο πάθος. Τότε δεν ελέγχει τον εαυτό του. Δεν ξέρει τι λέει και τι κάνει. Δεν μπορεί να δει σωστά και καθαρά την αλήθεια. Ο νους του έχει κλαπεί. Μπορεί να είναι έξυπνος, σπουδασμένος, μορφωμένος, όπως λέει ο λαός , να κρίνεται άξιος, ικανός, επιτυχημένος στη δουλειά του. Όταν όμως κυριαρχείται απ’ το πάθος, τότε άγεται και φέρεται, κυριολεκτικά σύρεται απ’ αυτό. Άβουλος, αδύναμος ρυμουλκείται, χάνει αξιοπρέπεια, αδιαφορεί για καθήκοντα και υποχρεώσεις, βλάπτει το πραγματικό συμφέρον του, και ταυτόχρονα διασύρει ατομική και οικογενειακή τιμή, υπόληψη κάποτε και αξιοζήλευτη υψηλή επαγγελματική ή κοινωνική θέση. Δεν διαθέτει πλέον: «ηγεμόνα νούν κατά παθών ολετρίων».
- Άλλη είναι η Ιδεολογική περίπτωση συλήσεως του νού. Όταν κάποιος έχει επηρεασθεί από αλλοπρόσαλλες ιδέες, συνθήματα ανατρεπτικά, επικίνδυνα, που εξωθούν άκριτα στο κακό όπως: βία, συγκρούσεις, καταστροφές, ρατσιστικές επιθέσεις, φανατισμός κ.α. Τότε, υπό την επίδραση των ειδικών συνθηκών που διαμορφώνεται σε αντίστοιχες περιστάσεις, το μυαλό θολώνει. Ο προς στιγμήν εμπαθής (=κυριαρχούμενος απ’ το πάθος) δεν μπορεί να σκεφθεί ψύχραιμα, κανονικά. Είναι προσκολλημένος σε στρεβλές ιδέες ή σε διαφθαρμένα πρόσωπα. Παρασύρεται, παραπλανάται, αποπροσανατολίζεται, και χωρίς να προλάβει να συνειδητοποιήσει τους λόγους και τις συνέπειες των ενεργειών του, προβαίνει σε έκνομες επιζήμιες δραστηριότητες. Ασυνείδητα γίνεται όργανο του κακού, ενώ ταυτόχρονα μένει με την ψευδαίσθηση ότι, έτσι ενεργώντας, ευεργετεί το κοινωνικό σύνολο, και τάχα επιδιώκει την αναμόρφωση των κοινωνικών δομών.
Ομοιάζει μ’ εκείνους που αρνούνται την ύπαρξη του Θεού, αφού δεν μπορεί να χωρέσει στα στενά και πεπερασμένα λογικά τους όρια. «Είπεν άφρων εν τη καρδία αυτού, ούκ’ έστι Θεός..». Σ’ αυτές τις περιπτώσεις ισχύει απόλυτα ο λόγος του υμνωδού: «εκλάπην τον νούν ο τάλας εγώ..».
γ. Περιπτώσεις συλήσεως νού.
Ενδεικτικά αναφέρονται δύο χαρακτηριστικές περιπτώσεις «συλαγωγήσεως» του νού, της διανοίας του ανθρώπου. Η μία είναι πρακτικής φύσεως, όπως κυριαρχία παθών, σκοτισμός του νού. Ζωή αμαρτωλή. Η άλλη ιδεολογικής μορφής. Και στις δύο περιπτώσεις οι συληθέντες έχουν την εντύπωση, την ψευδαίσθηση ότι είναι ελεύθερα πνεύματα και αυτοχαρακτηρίζονται ως προοδευτικοί. Όποιους διαφωνούν, ή απλώς δεν συμμερίζονται τις απόψεις και πρακτικές τους, τους αποκαλούν καθυστερημένους, σκοταδιστές κ.α. Θεωρούν την χριστιανική ηθική ξεπερασμένη, ενώ οι ίδιοι ισχυρίζονται πως έχουν αποδεσμευθεί από προλήψεις και δεισιδαιμονίες. Πιστεύουν ότι έχουν περισσότερο μυαλό απ’ τους άλλους, τους πιστούς, τους οποίους θεωρούν αφελείς, οπισθοδρομικούς. Αφού κατά την άποψή τους «το Ευαγγέλιο είναι ανεφάρμοστο σήμερα». Ο Απόστολος Παύλος συνιστά σχετικώς: «Προσέχετε καλά, μη σας εξαπατήσει κανείς με τους απατηλούς και κούφιους συλλογισμούς της ανθρώπινης σοφίας, που στηρίζονται στις ανθρώπινες παραδόσεις και σε μια λαθεμένη πίστη προς τα στοιχεία του κόσμου, και όχι στη διδασκαλία του Χριστού».(Κολ. Β,8).
Οι φορείς τέτοιων ή παρόμοιων αντιλήψεων ομοιάζουν με στράτευμα εισβολέων σε μια χώρα την οποία λαφυραγωγεί, αρπάζοντας ό,τι πολύτιμο υπάρχει σ’ αυτή. Όποιος εφαρμόζει τέτοια τακτική: «Κλέπτης εστί, λάθρα επεισέρχεται, διορύττει κάτωθεν τους τοίχους, λανθανόντως, ίνα συλαγωγήση».Και διερωτάται ο ιερός Θεοφύλακτος: «Τι συλαγωγών»; Τίποτα άλλο παρά «τον νούν ημών». Και πως το επιτυγχάνει; «Συλαγωγών από της πίστεως» με αφανείς και λαθραίες μηχανορραφίες και σκευωρίες. Ή «καθιστών υμάς τους ιδίους λείαν». Γι’ αυτό και προτρέπει «εγρηγορέναι και νήφειν και παντελώς αποστρέφεσθαι τους επιχειρούντας αποσυλάν (= να σκυλεύσουν, αρπάξουν) την πίστιν».
δ. Ανάγκη νουθεσίας.
Όλοι «οι συληθέντες τον νούν» έχουν επείγουσα ανάγκη νουθεσίας, συμβουλής, καθοδήγησης. Τον παραφθαρμένο νού των ανθρώπων ανακαίνισε και «εκάθαρε ο ένσαρκος Λόγος του Θεού». Με τη ενανθρώπιση, στο πρόσωπό του, εθέωσε όλες τις ψυχικές και πνευματικές δυνάμεις του προσλήμματος, δηλαδή της ανθρώπινης φύσεως, όπως θέληση, ενέργεια κ.λ.π. Η Παναγία είναι εκείνη δια της οποίας ήρθε στον κόσμο ο Χριστός. Δανείστηκε σάρκα απ’ τη σάρκα της, αίμα απ’ το αίμα της. Έφερε το φως «ό φωτίζει πάντα άνθρωπον ερχόμενον εις τον κόσμον». Αυτός είναι η ασφαλής πηγή, κάθε υγιούς και σωστής νουθεσίας, ιδιαιτέρως χρήσιμης και αναγκαίας για εκείνους των οποίων εκλάπη, εσυλήθη ο ηγεμόνας νους τους.
ε. Εποχή σύγχυσης- ανάγκη νουθεσίας.
Σήμερα πλήθος ανθρώπων, κυρίως νέοι, πάσχουν από πολύμορφη ιδεολογική σύγχυση, που συχνά προσλαμβάνει επικίνδυνες μορφές. Όλοι, όσοι αρμόδιοι και υπεύθυνοι: γονείς, δάσκαλοι, θρησκευτικοί και πολιτικοί ηγέτες οφείλουν να νουθετούν, να συμβουλεύουν ορθά, και κυρίως να πράττουν σωστά. Να ανατρέφουν και παιδαγωγούν «εν παιδεία και νουθεσία Κυρίου», μεταδίδοντας και εμπνέοντες υγιείς αρχές.
Απ’ την άλλη πλευρά, οι εχθροί της πίστεως, των οποίων ο νους έχει «συληθεί»
«οι υιοί του σκότους του αιώνος τούτου» εργάζονται, αόκνως, να κλείσουν τα στόματα των πιστών, των «ευαγγελιζομένων τα αγαθά». Δυστυχώς, συχνά, οι νόμοι που ψηφίζονται από περιστασιακές πλειοψηφίες, οι κατά καιρούς πολιτικές ηγεσίες, με λόγους και πράξεις, προστατεύουν, αφήνουν ελεύθερους, κάποτε και επιβραβεύουν τους υβριστές της πίστεως, τους εργάτες του κακού, ενώ αντίθετα δεσμεύουν, απαγορεύουν περιορίζουν, ενίοτε και διώκουν κρυφά ή φανερά,τους κήρυκες και εργάτες της αληθείας, τους φορείς του φωτός.
Ο κόσμος έχει επείγουσα ανάγκη χριστιανικής νουθεσίας και αγωγής. Οι ανθρώπινοι νόμοι αδυνατούν να προλάβουν την γένεση, την διάπραξη του κακού. Απλώς όταν γίνει μερικές φορές, όχι πάντοτε, επιβάλουν κάποιες ποινές, όταν δεν το αμνηστεύουν. Όμως και τότε δεν διορθώνουν δεν αποκαθιστούν τη ζημιά που έγινε, το κακό που προκλήθηκε.
Αυτό το πολύμορφο κακό που πλεονάζει στις μέρες μας οφείλεται, προκαλείται απ’ όλους εκείνους των οποίων ο «ηγεμόνας νους» έχει συληθεί, έχει κλαπεί, απ’ τον μεγάλο κλέφτη και ληστή, τον αρχέκακο διάβολο και τα όργανά του. Αυτή η δυσάρεστη πραγματικότητα φανερώνει το μέγιστο χρέος και ευθύνη παντός υπευθύνου, να επιδιώκει την εφαρμογή των εντολών του Χριστού, την έλευση του οποίου οφείλουμε στην Θεοτόκο.
στ. Φθορέας φρενών.
Φθορέας των ανθρωπίνων φρενών (του νού, του λογικού) είναι ο διάβολος. Αυτά τα «φρένα» του νού τα φθείρει με το να τα μολύνει με τις πλάνες στις οποίες παρασύρει τον αφελή άνθρωπο. Ο ίδιος είναι η φθορά. Με επιμονή και πείσμα, ως πολυμήχανος εργολάβος αιώνων, εργάζεται ασταμάτητα να οδηγεί τον άνθρωπο στην υπαρξιακή φθορά και τον αφανισμό. Αφού, κατά τη Γραφή: «ανθρωποκτόνος ήν απ’ αρχής». Κράτος και εξουσία του είναι η φθορά. Η «βασιλεία» του είναι βασιλεία ολέθρου και απωλείας. Όπου επικρατεί νεκρώνεται πνευματικά ο άνθρωπος. Υποσκάπτει τα θεμέλια της λογικής. Στον δαιμονικό χώρο της αμαρτίας οι υπάρξεις κινούνται σε κενό ανυπαρξίας, αφού ή αμαρτία είναι ουτοπία, άρνηση της αληθινής ζωής. Βιώνουν το κενό της ανυπαρξίας. Είναι μετέωροι μεταξύ ζωής και θανάτου. Χωρίς πνευματικές ρίζες ο άνθρωπος περιφέρεται άσκοπα, χωρίς νόημα «στα καταγώγια του θανάτου».
ζ. Ποιος τον κατήργησε;
Αυτόν τον «μισάνθρωπο» και «μισόκαλλο» φθορέα του κόσμου και της ζωής τον κατήργησε «το απ’ αιώνος απόκρυφον και Αγγέλοις άγνωστον μυστήριον» που συντελέστηκε με το άπειρο θαύμα της Παρθένου. Στη Θεοχώρητη μήτρα της καταργήθηκε «ο έχων το κράτος του θανάτου, τούτ’ έστι ο διάβολος».(Εβρ.2,14). Στο πρόσωπο του «εκ Μαρίας τεχθέντος» γίνεται πραγματικότητα ο Ευαγγελικός λόγος: «επάν δε ο ισχυρότερος αυτού επελθών νικήση αυτόν, την πανοπλία αυτού αίρει, εφ’ ή επεποίθει, και τα σκύλα αυτού διαδίδωσιν..(Λουκ.11,22). Δηλαδή: «όταν όμως επιτεθεί ένας άλλος ισχυρότερος αυτού και τον νικήσει, τότε παίρνει τον οπλισμό του, στον οποίον εκείνος στηρίζονταν, είχε εμπιστοσύνη, και μοιράζει τα λάφυρά του». Έτσι δια του Θεανθρώπου Χριστού μηδενίστηκε η φθοροποιός δύναμη του φθορέα των ανθρωπίνων φρενών. Δέθηκε ο κακούργος απ΄τον ισχυρότερό του, και ξεδοντιάστηκε η ανθρωποκτόνος μανία του.
Ο ποιητής του κόσμου δεν εγκατέλειψε το πλάσμα του στη φθοροποιό εξουσία του θανάτου, αλλά τον ανέσυρε στο χώρο της αφθαρσίας. Στο πρόσωπο του Χριστού καταργήθηκε ο φθορέας του κόσμου, της κτίσεως και του ανθρώπου. Τώρα ο άνθρωπος ενδυναμούμενος απ’ τον Χριστό ακυρώνει τη δύναμη και την εξουσία του διαβόλου. Μπορεί να τον νικήσει. Αυτό φαίνεται καθαρά και στα πρόσωπα των Αγίων του Θεού, που νικούν τον διάβολο και με τη χάρη του Θεού απελευθερώνουν ανθρώπους και κτίση απ’ την φθοροποιό εξουσία και τυραννία του. Γι’ αυτό δικαιολογημένα ο υμνωδός σε άλλο στίχο του απευθυνόμενος στην Παναγία, προσδιορίζει ταυτόχρονα και την σημαντική συμβολή της στην εκθρόνιση του ισχυρού, όταν λέγει: «Χαίρε, τύραννον απάνθρωπον, εκβαλούσα της αρχής. Χαίρε κύριον φιλάνθρωπον, επιδείξασα Χριστόν», και «χαίρε κατάπτωσις των δαιμόνων». Γιατί με την πτώση του Αδάμ θριάμβευσε ο φονευτής του Αδάμ. Με τον άχραντο τόκο της Παρθένου τα πράγματα άλλαξαν ολοσχερώς, και συντελέστηκε η «ανόρθωσις των ανθρώπων». Στο πρόσωπο της Παναγίας και με την ουσιαστική συμβολή της δοξάζεται ο άνθρωπος και καταποντίζεται ο διάβολος. Η ανύψωση του «πεπτωκότος» στον ουρανό, συνεπάγεται την ανελέητη καταβαράθρωση του φθορέα, του ολετήρα των ανθρωπίνων φρενών. Στην μήτρα της Παρθένου συνετρίβη το γιγανταίο οικοδόμημα του ψεύδους, που είχε στήσει ο «πατήρ του ψεύδους».