Τοῦ κ. Ἀλεξίου Π. Παναγοπούλου (DDDr., Dr.Habil.),
Kαθηγητοῦ καὶ Ἀκαδημαϊκοῦ
Ἡ σύγχρονη γεωπολιτικὴ θέση τῆς Σερβίας καὶ τοῦ Βελιγραδίου ἀποτελεῖ ἴσως ἕνα ἀπὸ τὰ πλέον χαρακτηριστικὰ παραδείγματα διακρατικῆς ἰσορροπίας μεταξὺ ἀνταγωνιστικῶν πόλων ἰσχύος. Ἡ Σερβία, ἱστορικὰ συνδεδεμένη μὲ τὴ Ρωσία, οἰκονομικὰ προσανατολισμένη πρὸς τὴν Εὐρωπαϊκὴ Ἕνωση καὶ στρατηγικὰ ἀνοικτὴ πρὸς τὴν Κίνα, ἐπιχειρεῖ νὰ διαμορφώσει μία αὐτόνομη, ἐλεύθερη πολιτικὴ ἐπιβίωσης, σὲ ἕνα διεθνὲς περιβάλλον αὐξανόμενων πιέσεων καὶ γεωπολιτικῶν συγκρούσεων.
Οἱ πρόσφατες δηλώσεις τοῦ προέδρου Aleksandar Vucic κατὰ τὴν ἐπίσκεψή του στὸ Πεκίνο ἀποκάλυψαν μὲ ἰδιαίτερη σαφήνεια τὸ βάθος τῆς κρίσης ἐμπιστοσύνης μεταξὺ Βελιγραδίου καὶ Βρυξελλῶν. Ὁ Σέρβος πρόεδρος κατήγγειλε οὐσιαστικὰ μία μορφὴ ἐντολῶν «διακυβέρνησης μέσῳ email», ὑποστηρίζοντας ὅτι ἡ Εὐρωπαϊκὴ Ἕνωση ἐπιδιώκει ὄχι ἁπλῶς πολιτικὴ σύγκλιση, ἀλλὰ πλήρη συμμόρφωση τῆς σερβικῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς μὲ τὶς ἀποφάσεις τῶν εὐρωπαϊκῶν κέντρων ἰσχύος.
Ἡ ρητορικὴ αὐτὴ δὲν ἀποτελεῖ ἁπλὴ πολιτικὴ ὑπερβολή. Ἀντιθέτως, ἐντάσσεται σὲ ἕνα βαθύτερο ζήτημα κυριαρχίας, τὸ ὁποῖο ἀναδεικνύεται ὁλοένα περισσότερο στὴν εὐρωπαϊκὴ περιφέρεια. Ἡ Σερβία θεωρεῖ ὅτι καλεῖται νὰ ἐγκαταλείψει τὶς ἱστορικὲς καὶ στρατηγικές της σχέσεις μὲ τὴ Μόσχα, νὰ περιορίσει τὴ συνεργασία της μὲ τὸ Πεκίνο καὶ νὰ υἱοθετήσει πλήρως τὴ δυτικὴ γεωπολιτικὴ ἀτζέντα ὡς προϋπόθεση γιὰ τὴν ἐνταξιακή της πορεία.
Τὸ πρόβλημα γιὰ τὸ Βελιγράδι εἶναι ὅτι ἡ γεωπολιτική του θέση δὲν ἐπιτρέπει μονοδιάστατες ἐπιλογές. Ἡ Ρωσία ἐξακολουθεῖ νὰ ἀποτελεῖ γιὰ σημαντικὸ μέρος τῆς σερβικῆς κοινωνίας ἱστορικό, πολιτισμικὸ καὶ θρησκευτικὸ σύμμαχο, ἰδίως λόγῳ τῆς κοινῆς σλαβικῆς καὶ ὀρθόδοξης παράδοσης ἀλλὰ καὶ τῆς στάσης τῆς Μόσχας στὸ ζήτημα γιὰ τὸ Κόσοβο. Παράλληλα, ἡ Κίνα ἔχει ἐξελιχθεῖ σὲ κρίσιμο οἰκονομικὸ καὶ τεχνολογικὸ ἑταῖρο, στὴ Σερβία, ἐπενδύοντας σὲ ὑποδομές, ἐνέργεια καὶ στρατιωτικὴ τεχνολογία.
Ἀπὸ τὴν ἄλλη πλευρά, ἡ Εὐρωπαϊκὴ Ἕνωση παραμένει ὁ σημαντικότερος οἰκονομικὸς χῶρος γιὰ τὴ Σερβία, τόσο ὡς ἐμπορικὸς ἑταῖρος ὅσο καὶ ὡς βασικὸς ἐπενδυτικὸς καὶ θεσμικὸς προορισμός. Ὡστόσο, οἱ Βρυξέλλες ἐμφανίζονται ὁλοένα περισσότερο νὰ μετατρέπουν τὴν ἐνταξιακὴ διαδικασία ἀπὸ οἰκονομικὸ καὶ θεσμικὸ ἐγχείρημα σὲ μηχανισμὸ γεωπολιτικῆς πειθαρχίας.
Οἱ δηλώσεις τοῦ Βούτσιτς περὶ ἐντολῶν «λίστας ἐπιθυμιῶν» τῆς ΕΕ, σχετικὰ μὲ τὸ ποιοὺς ἡγέτες μπορεῖ ἢ δὲν μπορεῖ ὁ ἴδιος νὰ συναντᾶ, ἀποτυπώνουν ἀκριβῶς αὐτὴ τὴ σύγκρουση ἀντιλήψεων περὶ διακρατικῆς κυριαρχίας. Γιὰ τὸ Βελιγράδι, ἡ εὐρωπαϊκὴ πορεία δὲν μπορεῖ νὰ συνεπάγεται καὶ ἀπώλεια τῆς ἐθνικῆς στρατηγικῆς αὐτονομίας. Γιὰ σημαντικὰ ὅμως κέντρα τῶν Βρυξελλῶν, ἡ πλήρης γεωπολιτικὴ εὐθυγράμμιση ἀποτελεῖ πλέον βασικὴ προϋπόθεση συμμετοχῆς στὴ δυτικὴ ἀρχιτεκτονικὴ ἀσφαλείας.
Ἡ Σερβία κατηγορεῖ ἐπιπλέον τὴν ΕΕ γιὰ ἀσταθῆ πολιτικὰ καὶ θεσμικὰ «δύο μέτρα καὶ δύο σταθμά». Ἡ ἀναφορὰ τῆς προέδρου τῆς σερβικῆς βουλῆς Ana Brnabic στὴν ἀνοχὴ ποὺ ἐπιδεικνύεται πρὸς ἄλλες βαλκανικὲς κυβερνήσεις (π.χ. Ἀλβανίας, ὅταν αὐτὲς εὐθυγραμμίζονται πλήρως μὲ τὴν εὐρωπαϊκὴ ἐξωτερικὴ πολιτική, καταδεικνύει ὅτι τὸ ζήτημα δὲν εἶναι ἀποκλειστικὰ θεσμικό, ἀλλὰ πρωτίστως γεωπολιτικό.
Ταυτόχρονα, οἱ ἐσωτερικὲς ἀναταραχὲς μετὰ τὴν τραγωδία στὸν σιδηροδρομικὸ σταθμὸ τοῦ Νόβι Σὰντ καὶ οἱ κατηγορίες τῆς κυβέρνησης περὶ στοχευμένης ἐξωτερικῆς ὑποκίνησης τῶν κινητοποιήσεων, ἀποκαλύπτουν πὼς ἡ ἐσωτερικὴ πολιτικὴ σταθερότητα τῆς Σερβίας συνδέεται πλέον ἄμεσα μὲ τὸν διεθνῆ ἀνταγωνισμὸ ἐπιρροῆς στὰ Βαλκάνια.
Μέσα σὲ αὐτὸ τὸ πλαίσιο, τὸ Βελιγράδι ἐπιχειρεῖ νὰ ἐφαρμόσει μία πολυδιάστατη στρατηγικὴ ἰσορροπίας, τὴ διατήρηση τῶν σχέσεων μὲ τὴ Μόσχα, τὴν οἰκονομικὴ συνεργασία μὲ τὸ Πεκίνο, ἀλλὰ καὶ τὴ συνέχιση τῆς εὐρωπαϊκῆς προοπτικῆς. Τὸ ἐρώτημα ὅμως ποὺ ἀνακύπτει εἶναι κατὰ πόσο ἡ νέα ἐποχὴ παγκόσμιας πόλωσης ἐπιτρέπει πλέον τέτοιες ἰσορροπίες.
Ἡ Σερβία βρίσκεται σήμερα στὸ ἐπίκεντρο ἑνὸς νέου γεωπολιτικοῦ ἀνταγωνισμοῦ γιὰ τὴν ἐπιρροὴ στὰ Βαλκάνια. Οἱ Βρυξέλλες ἐπιδιώκουν πλήρη πολιτικὴ ἑνοποίηση τοῦ χώρου, ἡ Μόσχα ἐπιθυμεῖ νὰ διατηρήσει τὰ ἱστορικά της ἐρείσματα, ἐνῶ τὸ Πεκίνο ἐπεκτείνει τὴ στρατηγικὴ καὶ οἰκονομική του παρουσία μέσῳ τῶν νέων παγκόσμιων διαδρόμων ἰσχύος.
Ἔτσι, τὸ Βελιγράδι, ἡ πόλη μαρτυρίου τοῦ Ρήγα Φεραίου γιὰ τὴν ὀρθόδοξη διαβαλκανικὴ Ἕνωση, δὲν ἀποτελεῖ ἁπλῶς πρωτεύουσα ἑνὸς ὀρθοδόξου βαλκανικοῦ κράτους. Ἀποτελεῖ πλέον τὸ γεωπολιτικὸ καὶ γεωστρατηγικὸ σταυροδρόμι μεταξὺ Ἀνατολῆς καὶ Δύσης, τὸ νέο Ἰλλυρικό, μεταξὺ Δυτικῆς κυριαρχίας καὶ ὑπερεθνικῆς ἠλεκτρονικῆς ὁλοκλήρωσης, μεταξὺ ἀντοχῆς πολιτισμικῆς ἱστορικῆς ταυτότητας καὶ τῆς ἰσοπεδωτικῆς νέας παγκόσμιας τάξης.